Anadolu Medeniyetleri

WWW.ASTROSET.COM

Ba�lang��ta Anadolu Vard� !

  Urfa yak�nlar�nda yer alan G�bekli Tepe'de s�rd�r�len arkeolojik kaz�larda, tarih �ncesi ya�am ve uygarl��a ge�i�le ilgili yerle�ik bilgileri alt�st edecek buluntulara rastland�. Buluntular, ta� �a��nda ya�ayan avc�-toplay�c� atalar�m�z�n yaln�zca ya�amda kalma sava�� vermediklerini g�steriyor. Yakla��k 11 000 y�l �nce Anadolu topraklar�nda ya�ayan atalar�m�z, g�nl�k gereksinimlerini gidermenin yan� s�ra do�ay� anlamaya �al��m��lar, do�a�st� g��lerin ya da tanr�lar�n varl���na inanm��lar, dinsel t�renler i�in d�zenli aral�klarla bir araya gelmi�ler. Bu dinsel t�renlerde hep birlikte inan�lar�n� simgeleyen hayvan ve insan kabartmalar�yla s�sl� tap�naklar, dev boyutlu dikili ta�lar yapm��lar. Kaz�y� y�r�ten kaz�bilimciler, bu verilere dayanarak yerle�ik ya�ama ge�i�te ekonomik ya da ekolojik nedenlerin de�il, bu kalabal�k ve uzun s�reli dinsel t�renlerin rol oynam�� olabilece�ini d���n�yorlar. Bu da uygarl���n, san�ld��� gibi, Filistin ya da Mezopotamya'da de�il Anadolu'da do�du�unu g�steriyor.

   URFA yak�nlar�nda yer alan G�bekli Tepe'de Alman arkeologlar�n y�r�tt��� kaz�larda, ilkel avc�-toplay�c� atalar�m�z�n dinsel t�renler i�in yapt�klar� tap�naklar g�n �����na ��kar�l�yor. Yakla��k 11 000 y�l �ncesine, �anak-��mlek�ili�in hen�z bilinmedi�i ta� �a��na (�anak-��mleksiz neolitik �a�) ait olan bu kal�nt�lar, Anadolu'da ya�ayan ilkel atalar�m�z�n da mimari yeteneklerinin oldu�unu, hatta dinsel t�renler i�in d�zenli aral�klarla bir araya geldiklerini g�steriyor. Bu yeni veriler, insanl�k tarihine ili�kin �nemli bir yan�lg�y� ortaya koyuyor.
  Yak�n bir zamana kadar, Filistin'deki Eriha (Jericho) ile Konya'daki �atal H�y�k yerle�im alanlar�n�n, insanl���n uygarl�k ve k�lt�re do�ru ilk ad�m�n� att��� zaman dilimi olan neolitik �a�a ge�i�i temsil ettikleri san�l�yordu. Neolitik �a�da, avc�-toplay�c�lardan tar�mla u�ra�an, hayvan yeti�tiren, evler yaparak, k�yler olu�turarak yerle�ik bir ya�am s�rd�ren �ift�iler ortaya ��km��t�. Bug�ne kadar, �ift�ili�in yap�lmas�yla birlikte ba�layan yerle�ik ya�am�n ekonomik ya da ekolojik nedenlerden dolay� ortaya ��kt��� d���n�l�yordu. O d�nemin insanlar� art�k basit ve ge�ici derme �atma kul�beler de�il, kal�c� ve dayan�kl� konutlar yap�yorlard�. Dolay�s�yla, neolitik �a��n getirdi�i en �nemli de�i�imlerden say�lan mimarl�k da yerle�ik ya�amla birlikte ortaya ��km�� olmal�yd�. Ne var ki, G�bekli Tepe'de halen s�rd�r�len kaz�lar, bir�ok insan�n bir araya geldi�i ve d�zenli aral�klarla yap�lan dinsel t�renlerin yerle�ik ya�ama ge�i�e neden oldu�unu g�steriyor. Ayr�ca G�bekli Tepe'deki buluntular, mimarl���n avc�-toplay�c�lar zaman�nda da var oldu�unu ortaya koyuyor.

   
Yakla��k 11 000 y�l �nce yap�lan dev tap�na��n ortaya ��kar�ld��� kaz�, Alman Arkeoloji Enstit�s� (DAI) ile Urfa M�zesi'nin ortakla�a projesi olarak Alman kaz�bilimci Dr. Klaus Schmidt y�netiminde y�r�t�l�yor. Bundan �nce, 1990 y�l�nda da, Alman Arkeoloji Enstit�s�'n�n �stanbul �ubesinde �al��malar�n� s�rd�ren Anadolu'ya tutkun kaz�bilimci Harald Hauptmann, G�bekli Tepe'ye 50 km uzakl�ktaki Nevali �ori'de o g�ne de�in bulunan en eski tap�na�� g�n �����na ��karm��t�.

  Schmidt'in G�bekli Tepe'de ortaya ��kard��� tap�na��n bu denli yank� uyand�rmas�n�n nedeniyse onu yapanlar�n avc�-toplay�c� insanlar olmalar�. O �a�larda ya�ayan avc�-toplay�c� insanlar, hen�z tam olarak yerle�ik ya�ama ge�memi�lerdi ve �anak-��mlek�ili�i bilmiyorlard�. O nedenle ya�ad�klar� d�nem �anak-��mleksiz neolitik olarak adland�r�l�r.Bu d�nem g�n�m�zden 11 200 ila 8600 y�l aras�n� kapsar.
  Daha �nce Nevali �ori'de de �al��m�� olan Schmidt, t�m�yle �anak-��mleksiz neoliti�e ait olan G�bekli Tepe'yle, hem �anak-��mleksiz hem de �anak-��mlekli neoliti�e ait evreler i�eren Nevali �ori aras�nda b�y�k paralellikler, hatta kesin bir ba�lant� oldu�unu �ne s�r�yor. Kaz�bilimci, bu iki yerle�im alan�n�n, daha �nce ortaya ��kar�lan ba�ka yerle�im yerlerinden �ok farkl� olduklar� ve herhangi bir kar��la�t�rma yap�lmas�n�n yanl�� olaca�� g�r���nde.
  1992 y�l�nda Atat�rk Baraj�'n�n sular� alt�nda kalan Nevali �ori'de, konut benzeri yap�lar�n ve havaland�rma delikleri olan ambarlar�n yan� s�ra karma��k yap�l� mozaik tabanlar� olan bir tap�nak bulunuyordu. Yakla��k 10 500 y�l �nce yap�lm�� olan tap�nak, �zerlerinde insan kabartmalar�n�n yer ald��� destekler,bir mihrap,ta�tan oyulmu�,y�lanlardan sa� �rg�leri olan bir b�st, ayr�ca insan-hayvan aras� fig�rlerden kopan par�alardan olu�uyordu. Kaz�bilimciler, G�bekli Tepe'deyse, bug�ne kadar �aplar� 15 metreye varan daire bi�imli �� alan ortaya ��kard�lar. Kaz� yerinde bulunan 16 destek ve kire�ta�� plakas� �zerinde aslan, y�lan, �k�z, ko�, tilki ve turna kabartmalar� ya da bunlar�n ta�a kaz�nm�� fig�rleri yer al�yor. Tap�na��, ayr�ca do�al boyutlar�nda, ta�tan oyulmu� yabandomuzu, kaplumba�a ve akbaba heykelleri s�sl�yor. Ayr�ca Nevali �ori'de bulunan bir insan heykelinin ayn�s� G�bekli Tepe'de de ��kar�lm��. Kaz�bilimciler, �u ana de�in ��kar�lan kal�nt�lardan, bu yerle�im alan�n�n ya��n�n en az 11 000 oldu�unu hesaplam��lar. Yerle�im alan�n�n daha da eski d�nemlere ait olmas� y�ksek bir olas�l�k; ��nk� hen�z alt tabakalara ula��lamad�.
  G�bekli Tepe her ne kadar 1960'l� y�llardan bu yana biliniyorsa da, b�lgenin �ok �zel ve �nemli oldu�unu kaz�bilimci Schmidt 1994 y�l�nda ke�fetmi�. Kaz�bilimci, Urfa yak�nlar�nda yapt��� bir arazi �al��mas� s�ras�nda yerdeki masif, i�lenmi�, bir k�sm� kaz�lm�� kire�ta�� plakalar�n� fark etmi�; birka� par�ay� incelemek �zere yan�na alm��. G�bekli Tepe'de dikkatini �eken bir ba�ka �nemli olguysa, tepenin b�y�k miktarlarda i�lenmi� �akmakta��yla dolu olmas�ym��. Nevali �ori'de bulduklar�n� an�msayan Schmidt, bu tepenin alt�nda insanl�k tarihine ait �ok �nemli kan�tlar�n olabilece�ini d���nm��; kaz�lar� �ok ge�meden ba�latm��.

  Kaz�ya ba�lar ba�lamaz da �ok eski �a�lara ait olduklar� hemen belli olan duvarlar ve T bi�imli destekler ortaya ��km��. Bu, kaz�bilimciler ad�na b�y�k bir ba�ar�. ��nk�, yakla��k 11 000 y�l sonra, ta� �a�� insanlar�n�n yapt�klar�n� g�n�m�ze getirmi� oluyorlard�. Kaz�bilimciler buluntulara bakarak, "ilkel" avc�-toplay�c�lar�n ya�am� konusunda �imdiye kadar yan�ld�klar�n� anlad�lar. Art�k belli ki, avc�-toplay�c�lar, ya�amlar�n� hi� de �yle tek d�ze, yaln�zca kar�n doyurmak ve �teki ya�amsal gereksinimlerini gidermekle ge�irmiyorlard�. Birbirinden ilgin� dev boyutlu hayvan kabartmalar� ve heykelleri, bu insanlar�n ya�am�nda ba�ka renkler de oldu�unu g�steriyor. Kal�nt�lar, paleolitik �a�dan (avc�l�k-toplay�c�l�k) neolitik �a�a (tar�mc�l�k ve hayvanc�l�k) ge�i� s�ras�nda, insanlar�n el becerilerinin ve sanatsal yeteneklerinin �nemli �l��de geli�mi� oldu�unu ortaya ��kar�yor.
  Arkeologlar, ayr�ca, G�bekli Tepe'deki en eski yap�lar�n dairesel bi�imli, daha yeni yap�lar�nsa dikd�rtgen bi�imli olduklar�n� saptam��lar. Bu yap�lar�n �at�lar�n�n olup olmad��� hen�z bilinmiyor. G�n �����na ��kar�lan �� metre uzunlu�undaki desteklerden baz�lar�, �evrelerindeki duvarlardan daha al�ak. Bu da, kabartmalarla s�sl� bu s�tunlar�n �at�lara destek ama�l� kullan�lmad�klar�n� g�steriyor. Kaz�bilimciler, bu kaz�klar�n, b�lgede ya�ayan toplulu�a ya da kabileye ait totemler olabilecekleri �zerinde duruyorlar. Demek ki o �a�larda ya�ayan insanlar do�a�st� varl�klara inan�yorlarm��.
  Kaz� alan�nda, yerle�ik ya�am oldu�unu kan�tlayacak odalara, yemeklerin pi�irildi�i ocaklara ve topluca oturulan salonlara, hatta insan iskeletlerine �u ana de�in rastlanmad�. Oysa Nevali �ori'de yap�lan kaz�larda, ta� �a�� insanlar�n�n �l�lerini evlerinin i�ine, taban�n alt�na g�md�kleri ortaya ��km��t�. Ama G�bekli Tepe'de y�r�t�len kaz�lar hen�z bu d�zeye ula�mad�; �u ana de�in toplam kaz� alan�n�n �ok k���k bir b�l�m� ortaya ��kt�. �n�m�zdeki aylarda, bu konulardaki soru i�aretlerinin netlik kazanmas� bekleniyor.
  Kaz� alan�nda bulunmu� olan bazalttan yap�lm�� kaplar ve i�lenmi� �akmakta�lar�ndan, neolitik �a� insanlar�n�n kal�c� olmasa bile, en az�ndan ge�ici bir d�nem G�bekli Tepe'de ya�ad�klar� anla��l�yor. Ancak bu insanlar�n, 300 metre y�kseklikte, suyun olmad��� bu tepede neden ya�ad�klar� hen�z bilinmiyor. Dahas�, evlerini yapabilmek i�in bal���� da tepeye kadar ta��m�� olmal�lar. Bu bulgular g�z �n�nde bulunduruldu�unda �u �nemli sonuca var�l�yor: B�y�k olas�l�kla G�bekli Tepe, b�lgede ya�ayanlarca dinsel ama�lar i�in d�zenli olarak ziyaret edilen bir bulu�ma yeriydi. �nsanlar�n orada ne kadar s�re kald�klar� neler yapt�klar� ve ne kadar insan�n bu merkezde bir araya geldi�iyse ileri a�amalar�nda ortaya ��kacak.Kaz�bilimciler,tahminlerinde bir ad�m daha ileri giderek, G�bekli Tepe gibi yerle�im alanlar�n�n belirli bir b�lgeyi denetlemesi olas�l��� duruyorlar. B�yle bir merkezi yerle�im, hiyerar�ik yap�daki bir toplulu�un varl���n� ortaya koyuyor. Belki de b�lgede ya�ayan kabile, dinsel t�renleri d�zenleme d���nda, g�ndelik ya�amla ilgili i�leri de denetim alt�na al�yor; aletlerin �retim ve da��t�n d�zenliyor, avc�l��� denetliyor, hayvan postlar�n�n da��t�m�n� �stleniyordu.

  Elde edilen bulgulardan, G�bekli Tepe'deki yerle�imin aniden, yakla��k 9500 y�l �nce sona erdi�i anla��l�yor. Schmidt, inan�lar�n de�i�mi�, belki de yeni inan�lar�n ortaya ��km�� olabilece�ini d���n�yor.
  Yakla��k 8600 y�l �nce ba�layan �anak-��mlekli neolitik �a��n ba�lang�c�na bak�lacak olursa, o d�nemdeki yerle�imlerin su ya yeralt� kaynaklar�na yak�n yerlerde olduklar� g�r�l�yor. Bu d�nemlerden elde edilen kal�nt�lar, tar�mc�l�kla hayvanc�l���n yayg�n oldu�unu g�steriyor. �anak ve ��mlekler �zerine yap�lan ve di�ili�i �ne ��karan resimlerden "do�urganl���n" �nem kazand��� anla��l�yor.
  Kaz�bilimciler, toplumsal ya�ant�n�n �ift�ili�e y�nelmesini genellikle a��r� avlanmaya, iklim de�i�imlerine ya da n�fus patlamas�na ba�l�yorlar. Oysa Schmidt, �ift�ili�e ge�i�i farkl� a��kl�yor. Ona g�re, �evredeki avc�-toplay�c�lar�n dinsel t�renlere kat�lmak �zere G�bekli Tepe gibi dini merkezlerde k�sa s�reli de olsa d�zenli aral�klarla bir araya gelmeleri, tar�mla hayvanc�l���n ba�lamas�na yol a�t�. ��nk� bu kadar kalabal�k bir insan toplulu�unu av hayvanlar�yla doyurmak olanaks�zd�.
  Peki, insanlar�n hen�z �anak-��mlek�ili�i bilmedi�i, avc�-toplay�c� olarak ya�ad���, ancak b�y�k sanatsal yap�lar� ortaya koyabildi�i bu ge�i� d�nemi neden daha �nce ke�fedilmemi�ti?
  Bu olgu, Bat�l� kaz�bilimcilerin �ncil'deki Kutsal �lke'yle ilgili s�ylemleri ispatlama h�rslar�yla a��klanabilir. �ncil'in izinden giden kaz�bilimciler, dev duvarlar�yla Eriha'y� (Jericho) ke�fettiler. �rd�n'deki bu yer, �zerinde fazla tart���lmadan insanl���n ilk b�y�k yerle�im alan� ilan edildi.
  Kaz�bilimciler, tarih�ncesine ait ba�ka yerle�im alanlar�n� �rd�n'de, Dicle ve F�rat �rmaklar�n�n verimli ovalar�nda arad�lar ve tahminlerinde yan�lmad�klar�n� ke�fettiler. Sonraki y�llarda, kaz�bilimciler, bu iki �rma��n ��kt��� yer olan G�neydo�u Anadolu b�lgesini (�st Mezopotamya) ke�fettiler ve buralarda �nemli buluntulara rastlad�lar. B�ylece, "Bereketli Hilal" olarak adland�r�lan ve Filistin'deki L�bnan Da��'ndan kuzeydeki Amanos Da�lar�'na uzanan, Do�u Toroslar�n g�ney ete�ini izleyerek Zagros Da�lar�'yla g�neye k�vr�lan b�lge uygarl���n be�i�i ilan edildi. Tar�m ve hayvanc�l�kla ilgili �ok erken d�nemlere ait buluntular, bir neolitik devrimin ger�ekle�mi� olabilece�ine ili�kin tezleri do�ruluyordu. Neolitik devrim, beraberinde yeni beslenme ve toplumsal ya�am bi�imlerini, en �nemlisi, uygarl���n do�u�unu getirmi�ti.
  Peki, insanlar neolitik �a�dan �nce nas�l ya��yorlard�? G�nlerini yaln�zca temel gereksinimlerini sa�lamakla m� ge�iriyorlard�? Bu sorunun yan�t�n� merak eden kimi arkeologlar, 1960'h y�llarda "Bereketli Hilal"in kenar b�lgelerini ara�t�rmaya ba�lad�lar ve �nemli bulgular elde ettiler. Zagros ile Toros s�rada�lar�n�n eteklerinde, daha �ift�ili�e ve yerle�ik ya�ama ge�meden k�lt�rel de�erlere sahip geli�mi� bir ta� �a�� k�lt�r�ne ait bir�ok yerle�im alan�n� ke�fettiler.
  Bu k�lt�rel de�erler �u s�ralar Urfa b�lgesinde g�n �����na ��k�yor. Kaz�bilimciler Schmidt ve Hauptmann, ba�ka yerlerde de G�bekli Tepe'deki kal�nt�lara benzer kal�nt�lar�n bulundu�undan ku�ku duymuyorlar. Gelecekte, T�rkiye'nin g�ney b�lgelerinde , Suriye'nin ve Irak'�n kuzeyinde yap�lacak kaz�lar bu �ng�r�leri do�rulayabilir. �uras� kesin ki, mimarl�k yerle�ik ya�amla birlikte ortaya ��kmad�, ondan �nce de vard�. Dahas�, insanl���n k�lt�rel geli�imi (uygarl�k), Akdeniz'in do�u k�y�lar� gibi tek bir b�lgede de�il, bir�ok �ekirdek b�lgede ortaya ��kt�. Bu �ekirdek b�lgelerden biri de, G�neydo�u Anadolu. �yleyse, de�i�en ya�am bi�imi toplumsal yap�y� bi�imlendirmedi. Tersine, artan bilin� d�zeyi insan�n var olu� bi�imini etkiledi.

  ��in tuhaf y�n�, �anak-��mlek�ili�i hen�z tan�mayan ta� �a�� insanlar�n�n geli�mi� k�lt�rel bilin� d�zeyi, yerle�ik ya�ama ge�i�le birlikte t�m�yle yok oluyor. Yap�lan kaz�lar, �anak-��mleksiz neoliti�e ait yerle�imlerin �o�unun, �anak-��mlekli neoliti�e ge�i�te yok olduklar�n� g�steriyor. Dev ta� heykelleri, de�i�ik hayvan motifli kabartmalar�yla dinsel t�renlerin yap�ld��� eski dini merkezlerin g�steri�i kayboluyor, her �ey s�radanla��yor. K�saca, eski tanr�lar�n yerini ba�ka �eyler al�yor. �yleyse, �anak-��mleksiz neolitik �a� bir geli�me d�neminin sonu mu? Belki de tersine, �ok sonralar� ba�ka bir yerde ortaya ��kacak yeni bir d�nemin habercisi oldu bu �a�; bizler hen�z aralar�ndaki ba�lant�y� kuramad�k.
   Hauptmann konuya ��yle bir yorum getiriyor: Belki de neolitik �a� insanlar�n�n "tanr�lar�", 4000 ila 3000 y�l �nce Mezopotamya uygarl��� insanlar�n�n tapt�klar� tanr�lar�n benzerleriydi. Nevali �ori ve G�bekli Tepe'de, daha sonra S�merlerin k�lt�rlerinde bulaca��m�z bir �eylerin �n haz�rl��� olu�turuldu. O halde tanr�lar t�m�yle yery�z�nden silinmiyorlar, yaln�zca ba�kala��m ge�iriyorlar.

(T�B�TAK Bilim ve Teknik, Eyl�l 2000 - Ay�eg�l Y�lmaz G�nen�)

 

Astroset 2004-2010