|
Hayat�n temelinde rastlant� var. Bilim adamlar� �imdi bu
ilkelerden teknolojide de yararlanmak istiyorlar.
Siz hi�
rastlant�ya f�rsat vermemeye ve her �eyi kontrol alt�na almaya
y�nelik bir insan m�s�n�z? Unutmay�n; rastlant�lar�n do�urdu�u
f�rsatlar� ka��rmak, bazen hayat� ka��rmak anlam�na da
geliyor. Bu nedenle, rastlant�lar
belki de ger�ek hayat�n ta kendisi. Onlar� hafife almay�n.
Rastlant�lar�n d�nem d�nem
ya�am�n�z�n y�n�n� �izdi�ini d���nd���n�z zamanlar olmu�tur
de�il mi? �rne�in ilgin� tesad�fler sonucu hayat�n�za giren
sevdi�iniz insan... Uzun y�llar g�rmedi�iniz bir arkada��n�za
bir g�n sokakta rastlaman�z ve onun kritik bir d�neminizde
hayat�n�z� k�kten de�i�tirecek kararlarda oynad��� �nemli
rol... Bir ��retmeninizden ald���n�z ilhamla doru�una
��kt���n�z ve b�y�k paralar kazand���n�z mesle�iniz... Ge�
kalma acelesinden bileti evde unuttu�unuz i�in binemedi�iniz
u�a��n d��mesi...
Rastlant�lar konusunda d�nyada kitaplar dolduracak kadar
ilgin� ve
�Olamaz b�yle bir �ey!�
dedirtecek olaylar ya�anm��
ve ya�anmaktad�r.
�rne�in 2000 y�l�n�n temmuz ay�nda
Concorde u�a��n�n d��mesi de bir
rastlant� sonucu oldu ve u�aklar devreden ��kart�ld�.
Bir u�ak Paris Charles de Gaulle
havaalan�ndaki hareket pistinde k���k bir metal par�as�n�
d���r�r; par�a orada �ylece fark edilmeden kal�r. K�sa bir
s�re sonra ikinci bir jet harekete ge�erken tam da bu k���k
titan metali �zerinden ge�er ve bir felaket zincirini do�uran
reaksiyonu ba�lat�r: �nce lastik patlar, patlayan lasti�in
par�alar�ndan biri kanada denk gelir ve �arp��man�n �ok
dalgas� kanad�n i�indeki bir depoyu patlat�r. D��ar� s�zan
kerosen yak�t� soldaki motor
taraf�ndan emilince de yang�n alarm� �alar. Pilotlar yang�n
alarm�n� g�rd�klerinde u�ak, arkas�nda 200 metrelik bir alev
kuyru�u s�r�klemeye ba�lam��t�r bile. Pilot motoru durdurma
emri verir. Oysa bu i�lem u�a��n dengesini iyice bozar ve
Air France�a
ait Concorde u�a�� 100 yolcusuyla
birlikte Paris�teki bir banliy� otelinin �zerine d��er.
Hat�rlad�n�z de�il mi?
Alexander
Fleming, penisilini, bir bakteri k�lt�r�n�n Londra�daki
laboratuar�nda k�flenmesi
sonucunda bulabilmi�ti. K�f�n olu�tu�u yerde bakteriler
birdenbire yok olmu�tu. Bilim adam� bu
anti bakteriyel maddeyi bulabilmek i�in on y�ldan fazla
u�ra�m��t�.
BEY�N VE RASTLANTI
�Rastlant�� s�zc���, T�rk Dil Kurumu s�zl���nde,
�Bilgiye,
iste�e, kurala veya belli bir sebebe dayanmaks�z�n oluveren
kar��la�ma�
�eklinde a��klan�yor. Fizik�iler, psikologlar ve
beyin ara�t�rmac�lar� �imdi tamamen farkl� yollarla bu
fenomeni ��zmeye �al���yorlar.
Bir �eyi tesad�fen ya�amak bilinmezli�in bir sonucudur. Baz�
olaylar anla��lmayacak kadar �ok etkilerle belirlenmi� ve
karma��kt�r. Bilinmezli�in �n�ne ge�mek
bazen zordur. Bu durum, bilimin de bir konusu oldu. �rne�in
kuantum fizik�ileri, deneyler s�ras�nda maddenin hareketini
g�zlerken, hareketin hangisinin do�ru oldu�unu anlayamazlar.
Ara�t�rmac� her iki durumda da olay� rastlant� olarak g�r�r.
�nsan beyni bu t�r olaylara g�re uzmanla�mad��� i�in,
rastlant�lar�n do�as�n� kavramas� zordur. Rastlant�lar�n
insanlar taraf�ndan kabul edilmesinin neden bu kadar zor
oldu�unu, n�ropsikologlar evrimsel
sebeplerle a��klarken, kavram bilimcileri de insanlar�n
rastlant�lardan ne �ekilde yararlanabileceklerini g�steren
stratejiler ke�fettiler. Yani rastlant� konusu, bilimin
�zerinde yo�un olarak �al��t��� bir alan.
Son y�llarda rastlant�ya �ok say�da a��klama getiren
matematiksel bilgi teorisine g�re, bir olay
basitle�tirilemiyorsa
�rastlant�sald�r�. Bu fikir, iki say�
dizisiyle a��klanmakta: 2 - 7 - 12 - 17 - 22 - 27 - 32 - 37 ve
0 - 10 - 17 - 23 - 24 - 25 - 27 - 41.
�lk dizi bir trenin kalk�� saatlerini g�stermekte. Burada
trenin be� dakikada bir kalkt��� kolayca anla��lmakta. Oysa
S�per Loto sonu�lar�n� g�steren
ikinci diziden b�yle bir form�l ��karmak zor. ��nk� normal ve
s�per ikramiye kazanmak i�in t�m say�lar gereklidir.
Evrim, insan beynini kritik mant�k yerine spek�lasyonlara
g�re programlam��t�r. D�nyada ya�ayan insan�n kurallara
ihtiyac� vard�r. Rastlant�lara hemen teslim olmamakla en
iyisini yapar ve onlara inanmad��� i�in de daha zeki hale
gelir.
B�LG� �OK �NEML�
Rastlant�ya g�venmemek evrim s�reci i�inde geli�mi�tir.
Do�ada hayatta kalmak isteyen, her t�rl� bilgiyi
de�erlendirmek zorundad�r. Kumun �zerindeki iki belirsiz ayak
izi kaplana ait olabilir. Ancak kritik durumdaki bir hayvan�n
tahminlerini de�erlendirmeye zaman� yoktur. Birka� saniye
i�inde �s�rmayan ya da ka�mayan,
sald�r�ya u�rayabilir.
G�n�m�zde
�Sald�r veya �l�
�rne�inden �ok daha zor kararlar
al�nmas�na ra�men, maymunlar�n ve kar�ncalar�n beyninde
i�leyen mekanizman�n ayn�s� uygar insan�n beyninde i�lemeye
devam ediyor. �stelik de olumsuz sonu�lar vererek...
Evrimin de ��retti�i gibi rastlant�lar her geli�menin itici
g�c� ve sonucudur. Yaln�zca onlar sayesinde d�nyaya yenilikler
geliyor. Oysa sadece tahmin edilebilir olaylar�n ya�and���
yerde hi�bir �ey de�i�mez. Bir toplumun geli�imi kadar
yarat�c�l�k da ayn� kurallar� takip eder. Yarat�c�l�k, daha
�nce birbirleriyle ili�kisi olmayan elementlerin
birle�tirilmesi ve denenmesine dayan�r. Evrim kuram�na g�re de
canl�lar d�nyas� b�yle bir deneme oyunu ve yan�lg�yla ortaya
��kt�. Bilim adamlar� �imdi bu ilkelerden teknolojide
yararlanmak istiyorlar. �nsanlar yenilikler yaratt�klar�nda
ya da ya�amlar�n� de�i�tirmek
istediklerinde rastlant�n�n etkisinden yararlanabilirler.
Sonu�ta rastlant�lar, bir �ocu�un ki�ili�inin geli�mesinden,
meslek ve e� se�imine kadar insan ya�am�n�n b�y�k bir k�sm�
�zerinde etkilidir. �ngilizce�de
�chance�
(�ans) kelimesi ayn� zamanda
�f�rsat� ve hatta
�mutluluk�
anlam�na da gelir.
HAYATIN TA KEND�S�
Ne var ki insan beyni, basitle�tirici olmas� nedeniyle bu
f�rsatlar� g�zden ka��rmakta. Yeni olanaklar� kontrol etmek ve
kullanmak yerine eskilerde tak�l� kalarak aceleci
a��klamalarla sadece g�venlik hayali yaratmakta.
Bu �ekilde insan sistematik olarak �evresindeki bilgileri
y�celtirken s�rprizlerden yararlanma yetisini g�rmezden gelir.
Oysa kendine g�venmesi i�in her t�rl� neden vard�.
Homo sapiens,
s�rf belli bir �evreye g�re uyumlu olmad��� i�in hayatta
kalabilmi�ti. �nsan bu nedenle t�m ko�ullar� m�kemmelle�tirme
gibi �zel bir yetiye sahiptir. Bu bilgiyi g�vensiz bir topluma
uyarlayacak olursak, karma��k d�nyada bilinmezlerle
naif davran��larla
ba� etmek m�mk�n de�ildir. Zaten
hi� kimse do�u�tan var olan donan�mlarla da yetinmek zorunda
de�ildir. Rastlant�lara f�rsat vermemeye ve her �eyi kontrol
alt�na almaya y�nelik insan faaliyetleri iyi ho�... Ama
rastlant�lar�n do�urdu�u f�rsatlar� ka��rmak, evrimin
sonu�lar�n� d���necek olursak, hayat� ka��rmak anlam�na da
geliyor.
Bu nedenle, rastlant�lar belki de ger�ek hayat�n ta kendisi..
Onlar� hafife almay�n...
RASTLANTI
MI ? E�ZAMANLILIK
MI?
Rastlant�lar
ger�ekten de ya�am�m�z�n y�n�n� de�i�tiren i�aret levhalar�
gibi�
Hangimizin
ya�am�nda rastlant�n�n derin izleri yok ki? �� ararken size
yararl� olacak bir arkada�a hi� rastlad���n�z olmad� m�? Ev
de�i�tirirken rastlant� sonucu tam istedi�iniz yerde, tam
istedi�iniz �artlarda ve fiyatta ev bulmad�n�z m�?
Ya da �u anda ya�am�n�z�
payla�t���n�z sevgili e�inizle ya
da ya�am arkada��n�zla yine bir rastlant� sonucu
kar��la�mad���n�z� s�yleyebilir misiniz? Belki de �niversite
giri� s�navlar� s�ras�nda bir arkada��n�z sizin i�in en
yararl� olacak b�l�m� se�menize yine rastlant� sonucu yard�m
etmi�tir. Kim bilir daha ne �ok
�rnek var ya�am�m�zda!...
Bilim adamlar�
rastlant�lar ya�am�n ta kendisi derken �ok hakl� ama
rastlant�lar�n bir de ruhsal y�n� var elbette ki� Biz evrene
ihtiyac�m�z� belirttikten sonra bizim ad�m�za yaln�z bizin
i�in harekete ge�en ya�am enerjisinin y�nleni�ini sa�layan,
g�r�nenin ard�ndaki g�r�nmeyenin bize uzanan ellerini, o
kapsaml� varl�k sevgisini ve yard�mlar� da unutmamak gerek.
Hem bizim
d���nce enerjimizin yaratt��� alanlar bu tip e�zamanl�l�k
olaylar�n�n olu�mas�n� sa�lar hem de ruhsal y�nlendirme ve
yard�m devreye girer. Tabii ki bu yard�mlar ya�am plan�m�za
uygundur. Bu y�zden de acele karar verip,
�bu nas�l yard�m yahu s�rf
dert s�k�nt��
demeden �nce oturup iyice bir
d���nmenin ya da kestirme yolu
se�ip en k�sa zamanda bir do�um haritas� ��kart�p
yorumlatt�rman�n da �ok yarar� var.
Belki de siz
ya�am plan�n�z�n d���nda s�rf �zentiyle veya maddi imkan
kazanma h�rs� ile bir �eyleri bozma a�amas�ndas�n�z da, yard�m
olsun diye durduruluyorsunuzdur. Bunu bilmek ve hemen anlamak
�ok ama �ok zor. Belli bir re�etesi de yok. Y�rek de her zaman
yard�mc� olmayabilir. O zaman akl� ve mant��� devreye sokup,
�acaba bu y�r�meyen i� �ok daha b�y�k iyiliklerin
habercisi mi? diye bir d���n�n, ne kaybedersiniz
ki�
Bir sonraki
a�amada da, ince c�l�z bir sese kulak verebiliriz. Hepimizin
�ok yak�ndan tan�d��� ama duymamak i�in s�k
s�k kulaklar�n� kapatt��� bir ses
o�
"Vicdan sesi!"
Ya�am
olaylar� taraf�ndan g�lgelenmedi�inde p�r�l
p�r�l bir yans�ma yapan ve bize
ruhsal bilginin gereklerini duyuran ses.
��te o ses
asl�nda her �eyi bilir ve duyabilene de ne yapmas� gerekti�ini
f�s�lday�verir. E�er ki�i duymamakta direnirse, rastlant�
deyip ge�iverdi�imiz
e�zamanl�l�klar�n kar��m�za ��kmas�na yard�m eder. Yani biz
bize yard�m ederiz. Vicdan sesinin net ve g�r duyuldu�u
yerlerde, rehberlerin de arac�l���yla bizden bize b�y�k
yard�mlar ve destekler vard�r ve evren o sesi duyabilmemiz
i�in t�m yollar� dener. Yeter ki duymak isteyin ve a��k olun!
Kim bilir
belki de bu sefer, iyi niyet ve
olumluluk; bereketli yeni yollar�n a��lmas�na neden olur!
Ba�ar�ncaya
kadar denemekten vazge�memek insan olman�n onurudur. Bu
gezegene ba�ar�s�z olmaya de�il, a�maya, yenilenmeye, d�n��meye
ve d�n��t�rmeye geldik�!
E�zamanl�l�k
anlaml� rastlant�lar demek ��nk� kozmos bir b�t�n ve hi�
bo�lu�u yok. Holistik yani
b�t�nc�l-k�resel bir evrendeyiz ve b�t�n eylemi
s�rekli-kesintisiz g�r�r.
�Tesad�f
de�il de anlaml� rastlant� ve bu rastlant�y� �a��ran da benim�
demek, bize daha �ok yak��acak!
|