D�NYA ALARM VER�YOR

K�resel �s�nma, endi�elenmeyi gerektirmeyecek kadar uzak ya da belirsiz bir geli�me olarak g�r�lebilir �bir hafta sonras�n�n hava durumunu dahi genellikle do�ru tahmin edemeyen g�n�m�z bilgisayar teknolojilerinin �ng�rd�� bir di�er geli�me... En az�ndan, so�uk bir k�� g�n�nde birka� derecelik �s�nman�n o kadar da k�t� olmad��n� d��nebilir ve iklim de�i�ikli�ine ili�kin uyar�lar�, ya�am bi�imlerimizi de�i�tirmek i�in geli�tirilen �evreci korkutma taktikleri olarak alg�layabilirsiniz. Ancak de�i�en D�nya konulu dosyam�z�n birinci b�l�m� � Jeo�Alarm �a g�z atman�zda yarar var. D�nya'n�n insanl�� tedirgin eden haberleri oldu�unu g�receksiniz.
�u anda Alaska'dan And Da�lar�'n�n karl� zirvelerine kadar her yer �s�n�yor, hem de h�zla. S�cakl�klar ge�ti�imiz y�zy�ldan bu yana D�nya genelinde 0,6�C artt� ancak en so�uk, en uzak noktalar �ok daha fazla �s�nd�. Sonu�lar pek de i� a��c� de�il. Buzullar eriyor, nehirler kuruyor, k�y�lar erozyona u�ruyor ve yak�nlarda ya�ayan topluluklar� tehdit ediyor.
� Eko�Alarm � ba�l�kl� b�l�mde okuyaca��n�z gibi, flora ve fauna da �s�nmadan etkileniyor. De�i�iklikler b�y�k �l��de g�zden �rak ger�ekle�iyor. Ancak ak�ldan �rak olmamal� ��nk� bunlar gezegenin geri kalan� i�in gelece�i g�steren i�aretler.
Baz� ��pheciler, �Hemen karar vermeyin� diyor. �klim karars�zl��yla �nl�d�r. Bin y�l �nce Avrupa �l�mand� ve �ngiltere'de �arapl�k �z�mler yeti�iyordu; 400 y�l �ncesine gelindi�inde ise iklim de�i�mi�, hava serinlemi� ve Thames belirli aral�klarla donmaya ba�lam��t�. �u andaki �s�nma da do�an�n kaprisi, ge�ici bir durum olamaz m�? Uzmanlar, �Bundan �ok da emin olmay�n� diyor. Ku�kusuz, izleyen sayfalarda okuyaca��n�z �s�nma belirtilerinin baz�lar� iklimin do�al ritmiyle a��klanabilir. Ancak gezegen genelinde ate�i y�kselten bir di�er etken daha var.

Y�zlerce y�ld�r ormanlar� kesiyor; k�m�r, petrol ve benzin yakarak bitkilerle okyanuslar�n so�urabilece�inden �ok daha b�y�k bir h�zla karbon dioksit ve �s�y� tutan di�er gazlar� atmosfere sal�yoruz (bkz. �D�ng�de Kaybolan Karbon�, NG T�rkiye, �ubat 2004). Atmosferdeki karbon dioksit d�zeyi bug�n, y�z binlerce y�l �nce oldu�undan �ok daha y�ksek. �klim uzmanlar�ndan George Philander, �Bizler art�k iklimi belirleyen s�re� �zerinde etkili olabilen jeolojik unsurlar�z� diyor.
BM H�k�metler aras� �klim De�i�ikli�i Paneli (IPCC), 2001'de yay�mlad�� ve bir d�n�m noktas� olu�turan raporda, ge�ti�imiz y�zy�ldaki �s�nman�n �ok b�y�k �l��de insan etkinli�inden kaynakland��n� a��klad�. K�resel s�cakl�klar, binlerce y�l �ncesindeki d�nemlerde oldu�undan �ok daha h�zl� bir �ekilde art�yor. Ve iklim modellemeleri, yanarda� ve g�ne� patlamalar� gibi do�al iklim g��lerinin t�m bu �s�nmay� a��klayamad��n� g�steriyor.
IPCC, y�zy�l�n sonuna kadar 1,5 ila 5,5�C 'lik bir s�cakl�k art�� ng�r�yor. Ancak �s�nma a�amal� olmayabilir. � S�re�Alarm� � b�l�m�nde yer verilen ge�mi� d�nemlere ait iklim kay�tlar�, gezegenin karma��k bir termostat� oldu�unu akla getiriyor. Ve baz� uzmanlar g�n�m�zdeki s�cakl�k art��n�n y�k�c� bir iklimsel sendelemeyi h�zland�rabilece�i konusunda kayg�l�.

�ekilen buzullar, y�kselen denizler ve k��len g�ller halen s�rmekte olan k�resel de�i�imin �rneklerinden sadece birka��

Daniel Fagre, s�rt �antalar�m�z� y�klenirken, �Gerekli olmayan hi�bir �eyi yan�m�za alamay�z� diyor. Kramponlar, buz baltalar�, ip, GPS al�c�lar� ve boz ay�lar� uzak tutacak �zel spreylerle silahlan�yor ve Montana'da, Glacier (Buzul) Ulusal Park�'nda, Sperry Buzulu'na do�ru g��l�kle ilerliyoruz. Fagre ve ABD Jeoloji Servisi K�resel De�i�im Ara�t�rma Program�'ndan iki ara�t�rmac�n�n yan�nda y�r�yorum. Onlar 10 y�l� a�k�n bir s�redir yapt�klar� gibi, yine, parktaki buzul katmanlar�n�n ne kadar eridi�ini �l��yorlar.
�u ana kadar elde edilen sonu�lar insan�n kan�n� donduruyor. Glacier Ulusal Park� 1910'da kuruldu�unda yakla��k 150 buzula ev sahipli�i yap�yordu. O d�nemden bug�ne buzul say�s� 30'un alt�na d��t� ve geriye kalanlar da alan olarak ��te iki oran�nda k��ld�. Farge, parka ad�n� veren buzullar�n t�m� olmasa da b�y�k b�l�m�n�n 30 y�l i�inde yok olaca��n� �ng�r�yor. �Normal ko�ullar alt�nda jeolojik zaman �l�e�inde meydana gelen olaylar art�k insan �mr� kadar k�sa bir d�nemde ger�ekle�iyor� diyor.
Gezegenin sa�l�k durumunu de�erlendiren uzmanlar�n elinde D�nya'n�n �s�nd��n� g�steren kesin kan�tlar var. Ve baz� kan�tlar bu �s�nman�n h�zla ger�ekle�ti�ini ortaya ��kar�yor. �o�u uzman, insan etkinliklerinin, �zellikle de fosil yak�t kullan�m� sonucunda atmosferde biriken sera gazlar�n�n, k�resel �s�nmay� etkiledi�i inanc�nda. Ara�t�rmac�lar son 10 y�lda y�ll�k ortalama y�zey s�cakl�klar�nda rekor art�� kaydetti ve gezegenin her yan�nda ba�ka de�i�iklikler de �buz da��l�m�nda, okyanus suyu s�cakl�k ve tuzluluk oran�nda de�i�iklikler� g�zlemleniyor.

Bir buzul yamac�na t�rman�rken Fagre, �Bu buzul eskiden daha yak�ndayd�� diyor. Patikan�n kenar�ndaki levha, Sperry Buzulu'nun kaplad�� 325 hektarl�k alan�n 1901'den bu yana 120 hektara d��t��n� g�steriyor. Soluklanmak i�in duran Fagre, �Asl�nda bu bilgi g�ncel de�il� diyor. �Art�k bu alan 100 hektar�n da alt�nda.�
D�nyan�n her yan�nda, buz de�i�ime u�ruyor. Kilimanjaro'nun �nl� karlar� 1912'den bu yana y�zde 80'in �zerinde eridi. Garhwal'da (Himalaya) buzullar �ylesine b�y�k bir h�zla eriyor ki ara�t�rmac�lar Himalayalar'�n orta ve bat� kesimlerindeki buzullar�n 2035'e kadar yok olaca��na inan�yor. Kuzey Kutbu'nda deniz buzu son 50 y�lda b�y�k �l��de inceldi ve son 30 y�lda da kaplad�� alan yakla��k y�zde 10 azald�. NASA'n�n d�zenli aral�klarla yap�lan lazer altimetre �l��mleri Gr�nland'�n buz �rt�s�n�n k��ld��n� g�steriyor. Kuzey Yar�k�re'de tatl� su buzlar� ilkbaharda ��z�lmeye 150 y�l �ncesine g�re 9 g�n erken, sonbaharda donmaya ise 10 g�n ge� ba�l�yor. Alaska'n�n baz� kesimlerinde, permafrostun (donmu� toprak tabakas�) erimesi nedeniyle y�zeyde neredeyse 5 metrelik ��kme meydana geldi. Kuzey Kutbu'ndan Peru'ya, �svi�re'den Endonezya'n�n �rian Jaya buzullar�na kadar �ok b�y�k buzul alanlar�, dev buzda�lar� ve deniz buzlar� yok oluyor; hem de b�y�k bir h�zla.

S�cakl�klar artt�k�a canl�lar�n ya�am alanlar� de�i�iyor; hayvanlar ve bitkiler daha y�ksek rak�mlara do�ru �ekiliyor. Ancak �yle bir nokta gelecek ki t�rlerin ka�acak hi�bir yeri kalmayacak.

Fraser, Humble Adas�'nda bir asil penguen kolonisine yakla�arak d�rt kiloluk bast�bacak kas yumaklar�n�, 100'den fazlas�n�, inceliyor. Biraraya toplanan penguenler s�n�rlar�na giren kom�ular�n� gagal�yor. Koloniden s�rekli bir ba��r�� y�kseliyor. Armut �eklindeki gri yavrular idrar ve guanoya bulanm��; yuvalar�n�n yak�nlar�nda dolan�yor ve ebeveynlerinden birinin gelip kursa��ndan geri ��karaca�� yakla��k 100 graml�k krille kendilerini beslemesini bekliyorlar. Kokudan burnumun dire�i k�r�l�yor ama Fraser bunu hi� umursamaz gibi g�r�n�yor.
Sekiz santimlik su ge�irmez vericiyi takmak i�in bir penguen ar�yor; bu, asil penguenlerin nerede yiyecek arad��n� ��renmesini sa�layacak. ��melerek koloninin i�lerine do�ru birka� ad�m att��nda penguenlerin koro halinde ��lg�nca uyar� ��l�klar� atmas�na neden oluyor. Bir pengueni kanad�ndan yakal�yor ve ac� ac� c�yaklay�p ��rp�nan ku�u, s�rt�na vericiyi yerle�tirmek i�in bekleyen biyolog Cindy Anderson'�n kuca��na g�t�r�yor.
Bu verici Fraser ve Anderson'a, bu y�l k�y�ya yak�n yerlerde krilin bol olmas� nedeniyle, asil penguenlerin 15 kilometrelik mesafe i�inde beslendi�i bilgisini verecek. Bu t�r bir bilgi, Fraser ve meslekta�lar�n�n Antarktika Yar�madas�'nda par�alar�n� birle�tirmekle u�ra�t�klar� ekolojik bilmecenin �nemli bir par�as�. Deniz buzu, krillerin �reme alan� ve kril; penguen, balina ve di�er pek �ok hayvan� kapsayan besin zincirinin kilit halkas�. Buz �ekilmeye devam ederse kriller �ve onlarla beslenen t�m canl�lar� i�in tehlike olu�abilir.
Fraser, Antarktika'ya ilk olarak 1974'te, lisans�st� ��rencisiyken geldi. Yar�madan�n bat� yakas�na, Palmer �stasyonu'na yerle�ti. Palmer'a yaln�zca denizden ula��labiliyor ve o g�nlerde oradaki yaban hayatla ilgili neredeyse hi�bir �ey bilinmiyordu. Fraser, fok ve mart�lar�n say�m�n� yapmaya ba�lad�; b�lgeye geli�leri, yavrular�n yumurtadan ��k�� ve ilk t�ylenmeye ba�lama tarihlerini kaydetti. K�resel �s�nma konusunu pek d��nm�yordu ama d�zenli olarak toplad�� veriler, gelecekte iklim de�i�imiyle ilgili yapaca�� al��malar i�in b�y�k �nem ta��yacakt�. �Asil penguenler �imdiye dek g�rd��m en dayan�kl� canl�lar� diyor Fraser. �Boylar� 45 santim. U�am�yorlar ama k�� g��leri s�ras�nda 5600 kilometre y�zebiliyorlar. Gezegenimizdeki en zor ko�ullarla �ok iyi ba�a ��k�yorlar.�

D�NYA ALARM VER�YOR; GEZEGENE GER�EKTEN B�R �EYLER OLUYOR

National Geographic dergisinin Eyl�l ay� say�s�nda, �K�RESEL TEHD�T� ba�l�� alt�nda yay�nlanan bilimsel ve ger�ek�i yaz� biz d�nya insanlar�na da bir mesaj veriyor:

GEZEGEN TEHD�T ALTINDA, O BA�ARIYLA DE��M�N� S�RD�R�YOR. PEK� YA SEN �NSANO�LU ! B�NLERCE YILDIR ACIMASIZCA T�KETT��N T�M YER ALTI VE YER �ST� KAYNAKLARI T�KEN�NCE NE YAPACAKSIN ? ASIL SANA K�M YARDIM EDECEK?

E�ER DE��MLE B�RL�KTE B�REYSEL GEL��MEY� UYGULAYAMAZSAN B�L K� !
SEN� DE �OK AMA �OK ZOR �ARTLAR BEKL�YOR!...

�lgili Linkler

BM H�k�metleraras� �klim De�i�ikli�i Paneli (IPCC)
www.ipcc.ch/

IPCC, iklim de�i�imine ili�kin istatistikler ve rakamlar konusunda en g�venilir kaynak. Sitede en son de�erlendirme raporlar�n�, bas�n b�ltenlerini ve grafikleri bulabilirsiniz.

ABD K�resel De�i�im Ara�t�rma Program�
www.nacc.usgcrp.gov

K�resel �s�nma, de�i�en ekosistemler, karbon d�ng�s�, su d�ng�s� ve daha bir�ok konu �zerine ger�ekle�tirilen ve ABD y�netiminin deste�iyle y�r�t�len ara�t�rmalarla ilgili bilgileri bir araya getiren bir site. Ayr�ca sunulan linklerle, ABD merkezli ve uluslararas� d�zeyde y�zlerce bilim kurulu�una ula�abilirsiniz.

K�resel Is�nma
http://www.epa.gov/

ABD �evre Koruma �ubesi'nin k�resel �s�nmayla ilgili bu sitesinde deniz seviyesinin y�kseli�i, �s�nman�n sa�l��a etkileri ve sera gazlar�n�n sal�m�n� azaltmaya katk�da bulunmak i�in yapabilece�iniz �eyler �zerine b�l�mler bulunuyor.

K�resel �klim De�i�imi Pew Merkezi
www.pewclimate.org

Bu g�n�ll� kurulu�un amac�n�n �k�resel iklim de�i�imi konusunda g�venilir bilgiler, a��k cevaplar ve yarat�c� ��z�mler sunmak� oldu�u belirtiliyor. Sitede iklim de�i�iminin ard�ndaki bilimsel konulara ve s�recin potansiyel sonu�lar�na ili�kin bilgilerin yan� s�ra ilgili terimlerin a��kland�� k��k bir s�zl�k de bulabilirsiniz.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer �daresi
www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalwarming.html

BM H�k�metleraras� �klim De�i�ikli�i Paneli'nin 2001 raporunun bir �zetini edinebilece�iniz ve iklim uzmanlar�na s�kl�kla y�neltilen sorulara uzmanlar�n veridi�i yan�tlar�n� okuyabilece�iniz bir site.

Antarktika
www.wbur.org/special/antarctica/photogallery/multimedia..asp

Bu adreste Antarktika Yar�madas�'n�n bat� kesimindeki asil penguenlerle ilgili video g�r�nt�lerini ve bilim adam� Bill Fraser'in iklim de�i�iminin bu t�r�n pop�lasyonlar�n� nas�l etkiledi�ine dair a��klamalar� e�li�inde anlat�ml� bir slayt g�sterisini izleyebilirsiniz.

Mercan Resifleri
www.aims.gov.au/pages/research/coral-bleaching/coral-bleaching.html

�klim de�i�imi d�nya okyanuslar�n� nas�l etkiliyor? Mercan a�armas� ne anlama geliyor? T�m bunlar hakk�nda bilgi edinmek i�in Avustralya Deniz Bilimi Enstit�s�'n�n web sitesini ziyaret edebilirsiniz.

Paleoklimatoloji
wdc.cricyt.edu.ar/paleo/paleo.html

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer �daresi'nin bu web sitesinde ge�mi� d�nemlerde ya�anan ani iklim de�i�imi ve k�resel �s�nma olaylar�n� hakk�nda bilgi edinebilirsiniz. Uzun bir link listesi i�eren site, �spanyolca �al��malara da yer veriyor.

ABD Ulusal Kar ve Buz Verileri Merkezi
http://nsidc.org/index.html

Kriyosferin, yani d�nyadaki buz ve kar katman�n�n iklim de�i�imi y�n�nde sinyalleri nas�l g�nderdi�ini ��renmek mi istiyorsunuz? Bu site da� buzulu ini� ��k��lar�, permafrost ko�ullar�, buzul de�i�imleri ve deniz buzundaki azalmalar hakk�nda bilgi i�eriyor.