|
�ngiliz The
Guardian Gazetesi yazar� Kate
Ravilious, d�nyaca �nl� 10 bilim
adam�na d�nyan�n ve insanl���n kar�� kar��ya oldu�u en b�y�k
tehlikeleri ve ger�ekle�me ihtimallerini sordu.
On b�y�k
tehlikenin �n�m�zdeki 70 y�l i�erisinde ger�ekle�me
ihtimalleri, ger�ekle�tikleri takdirde insanl�k �zerinde
yaratacaklar� etkiler ve insano�lunun bu tehlikelere kar��
neler yapabilecekleri, tehlike puanlar� verilerek
de�erlendirildi.
K�RESEL ISINMA
East
Anglia �niversitesi�nden Nick
Brooks�un sundu�u tehlikeye g�re
21. y�zy�l�n sonunda ortalama k�resel s�cakl�k 2 derece
artacak ve son 1.5 milyon y�l�n en y�ksek s�cakl�klar�
hissedilecek. Brooks, k�resel
�s�nman�n insanl���n sonunu getirece�ini sanmad���n�, fakat bu
potansiyele kesinlikle sahip oldu�unu belirtti.
70 y�l i�inde olma ihtimali: Y�ksek
�nsanl�k
�zerindeki tehlike puan�:
6
TELOMER A�INMASI
Viyana �niversitesi�nden
Dr. Reinhard
Stindl, her hayvan kromozomunun sonunda �telomer�
isimli koruyucu kapaklar�n bulundu�unu ve bunlar�n evrim
s�recinde h�crelerin �o�almas� ile k���lerek koruyuculuklar�n�
yitirdiklerini belirtti. �Telomer
a��nmas�� denen bu olayla Alzheimer gibi ya�lanmaya dayal�
hastal�klar�n artmas� ve erken ya�ta g�r�lmesi ihtimali
do�uyor.
70 y�l i�inde olma ihtimali: D���k
�nsanl�k �zerindeki tehlike puan�: 8
N�KLEER SAVA�
Liberal
Demokrat Savunma s�zc�s� Air
Marshal Lord
Garden, n�kleer sava��n teoride
insano�lunu yok etme ihtimalinin �ok az oldu�unu belirtti.
70 y�l i�inde olma ihtimali: D���k
�nsanl�k �zerindeki tehlike puan�: 8
B�Y�K V�R�S SALGINI
Virolog Prof. Dr. Maria
Zambon, 1918�de 20 milyon ki�inin
�l�m�ne sebep olan grip salg�n�n� hat�rlatarak k�resel �l�ekte
bir vir�s salg�n�n�n insan �rk�n� yok edemeyece�ini belirtti.
Prof. Zambon, b�yle bir salg�n�n
uzun y�llar uygarl�kta ciddi bir gerileme yapabilece�ini
belirtti.
70 y�l i�inde olma ihtimali: �ok Y�ksek
�nsanl�k �zerindeki tehlike puan�: 3
K�RESEL TER�R�ZM
St.
Andrews �niversitesi�nden Prof.
Paul Wilkinson, kimyasal ve
biyolojik silahla yap�lacak kitlesel katliamlar�n �zg�r
harekete de�er veren g�n�m�z a��k toplumlar�nda
engellenmesinin garantisinin olmad���n� ve b�ylesine b�y�k
sald�r�lar�n ger�ekle�me ihtimalinin �ok b�y�k oldu�unu
s�yledi.
70 y�l i�inde olma ihtimali: �ok Y�ksek �nsanl�k �zerindeki
tehlike puan�: 2
METEOR �ARPMASI
NASA�n�n D�nyaya Yak�n
Cisimler Program� B�rosu M�d�r� Donald
Yeomans, ciddi b�y�kl�kte bir
meteor �arp��mas�n�n ortalama milyon y�lda bir ger�ekle�ti�ini
s�yledi. B�yle bir �arp��ma sonucu atmosfer devasa b�y�kl�kte
toz tabakas�yla kaplanacak ve haftalarca g�ne� �����n�
engelleyecek.
70 y�l i�inde olma ihtimali: Orta �nsanl�k �zerindeki tehlike
puan�: 5
ROBOTLARIN �ST�LASI
Carnegie Mellon
�niversitesi Robotik
Enstit�s��nden Prof. Hans
Moravec, 2050 y�l�na kadar insan�n
zihin g�c�ne sahip ak�ll� robotlar�n varolabilece�ine
inand���n� ve bunlar�n y�netimi ele ge�irebileceklerini
belirtti.
70 y�l i�inde olma ihtimali: Y�ksek �nsanl�k �zerindeki
tehlike puan�: 8
KOZM�K I�IN YA�MURU
�srail �brani
�niversitesi�nden Nir
Shaviv, d�nyan�n patlayan bir
y�ld�zdan kaynaklanan kozmik ���n ya�muruna tutuldu�u takdirde
Buzul �a���na girebilece�ini s�yledi.
70 y�l i�inde olma ihtimali: D���k �nsanl�k �zerindeki
tehlike puan�: 4
S�PER VOLKANLAR
College London
�niversitesi�nden Prof. Bill McGuire,
her 50 bin y�lda bir s�per volkanlar�n patlad���n�, b�yle bir
durumda atmosferin s�lf�rik asitle kaplanarak g�n �����n�n
yitirilebilece�ini s�yledi.
70 y�l i�inde olma ihtimali: �ok Y�ksek �nsanl�k �zerindeki
tehlike puan�: 7
KARA DEL�K YUTAR MI
Harvard
�niversitesi�nden Richard Wilson, kara delikler hakk�nda sahip
olduklar� bilgiler dahilinde D�nya�n�n bir kara delik
taraf�ndan yutulmayaca��n� s�yledi.
Do�an�n 10 dev bulu�u
�ncelikle biz insanlar�n ve hayvanlar�n bug�nk� biyolojik
yeteneklerine sahip olmalar�, canl�lar�n hangi b�y�k bulu�lar�
sayesinde ger�ekle�ti? Bulu� derken, tan�d���m�z kavram�n
d���na ��k�n! �nsan�n bulu�undan de�il, ya�am�n hen�z h�cre,
molek�l vb. a�amas�ndayken, milyonlarca y�l s�ren b�y�k
geli�me ser�veni s�recindeki �b�y�k bulu�lar�ndan� g�z�,
beyni, �ekirdek h�creyi ke�fetmesinden ve bunlar�
geli�tirmesinden bahsediyoruz.
D�nya bug�nk� haline nas�l geldi? Tek h�creli birka� ilkel
organizma ve mikroplardan ba�ka hi�bir canl�n�n ya�amas� i�in
yeterli oksijenin bile olmad��� bir ortamdan �imdiki atmosfere
nas�l ula�t�k? K�rl�kler d�nyas�ndan ��k���n yerk�renin
sakinlerine kazand�rd��� bu mucizevi ya�am�n s��rama ta�lar�
hangileri? Bilim insanlar�, bug�ne ula��lmas�nda 10 �nemli
�bulu�� veya �a�ama�da fikir birli�ine vard�lar. ��te New
Scientist�de geni� olarak
yay�mlanan bu bulu�lar...
SEKS
Nas�l
ba�lad��� h�l� bilinmiyor
Ya�am�n s�rd�r�lebilir olmas�n�n kayna�� seks. Ancak seksin
nas�l bir evrim ge�irdi�i konusu h�l� a��kl�k kazanabilmi�
de�il. Cinsiyetsiz, yani erkekli�i ve di�ili�i olmayan �remede
mevcut ancak as�l olan canl�ya genetik �e�itlilik kazand�ran
cinsel �reme. Genetik �e�itlilik �nemli, ��nk� b�nyesinde
de�i�en �evre ko�ullar�na tepki verme ve uyum sa�lama gibi
�zellikleri bar�nd�r�yor. Aseks�el
�reme bir piyango i�in 100 bilet almaya benziyor, ancak 100
biletin �zerinde de ayn� numara var. Cinsellik sonucu �reme
ise piyango i�in her birinin �zerinde farkl� numaralar olan 50
bilet almaya... Evet, seks, �reme i�in ya�amsal �nem ta��yor
ancak nas�l ba�lad�? Nas�l ba�lad��� bilinmiyor ama DNA�lar�n
kendi kendilerini tamir etmeleri gibi d�nyevi bir ger�ek
olarak kabul ediliyor seks.
�L�M
Stratejinin bir par�as�
�l�m de evrimsel stratejinin bir par�as�. Her �ok h�creli
organizma i�inde kendi kendini yok edici bir mekanizma da
mevcut. Elinizde 5 parmak var, ��nk� onlar�n aras�ndaki
h�creler daha siz embriyon halinde iken �ld�ler. �l�m olmadan
ya�am da olam�yor. E�er h�cre �l�m� diye bir �ey olmasayd�
bug�n hepimiz kanser y�z�nden �l�yor olurduk. Programlanm��
h�cre �l�mleri g�nl�k ya�amda merkezi bir rol oynar.
Ba����kl�k sistemi bir enfeksiyon kar��s�nda �aresiz kald���
zaman, akyuvarlar belli bir s�ra i�inde intihar ederek
iltihapl� b�lgeyi temizlemeye �al���rlar. Bitkiler de h�cre
�l�m�n� hastal�klara kar�� bir savunma arac� olarak
kullan�rlar. Enfeksiyonlu b�lgeyi �evreleyip i�indeki
h�creleri �ld�r�r ve geri kalan dokulara yay�lmas�n� �nlerler.
S�PER ORGAN�ZMALAR
Bir arada olup hayatta
kal�yorlar
�ok geni� say�da canl� bir
arada, uyum i�inde, i� b�l�m� yaparak ve yemeklerini
payla�arak ya�arlar. Bu s�perorganizmalar
mikroskop alt�nda incelendi ve bir s�r� tek h�creli
organizman�n bir koloni halinde bir araya gelerek ya�ad���
anla��ld�. Bu koloni ya�am�n avantajlar� var: Bir arada
olduklar� i�in d��manlara kar�� savunmalar� daha g��l� oluyor,
�evresel etkilere daha dayan�kl� oluyorlar ve
ya�ayabilecekleri yeni alanlar buluyorlar.
FOTOSENTEZ
Ya�am� mikroplara bor�luyuz
Fotosentez atmosferi olu�turarak ve yerk�reyi �ld�r�c�
radyasyona kar�� koruyarak d�nyay� ya�anabilir hale getirdi.
Fotosentez �ncesinde d�nyada ya�am tek h�creli mikroplardan
m�te�ekkildi. Bu mikroplar�n enerji kayna�� ise s�lf�r, demir
ve metan gibi kimyasallard�. Yakla��k 3.5 milyar y�l kadar
�nce bir grup mikrop, kendi geli�imleri i�in gerekli
karbonhidrat�n olu�turulmas�na yard�mc� olacak g�ne� �����n�
elde etme becerisini geli�tirdiler. B�ylece fotosentez ortaya
��kt�. Belli bir d�nemin sonunda fotosentezdeki evrim sudan
oksijen elde etmeye d�n��t�. ��te bu noktadan sonra d�nyada
ya�am s�reci h�zland�. �ok h�creli canl�lar olu�tu.
Dolay�s�yla ya�am� mikroplara bor�lu oldu�umuzu unutmayal�m.
KONU�MA
En son icat
S�z konusu insan olunca, en
nihai evrimsel icat da konu�ma oluyor. Bu bizi di�er
canl�lardan, bilin�, empati,
manevi, ahlaki gibi �zelliklerle farkl� k�lan unsur. Peki
neden bu yeti yaln�zca insanlara �zg�, di�er hayvanlarda
�zellikle de maymunlarda bulunmuyor. Yan�t, yaln�zca insana
�zg� olan sinir ba�lant�lar�nda. Bu a�lar genlerimiz ve
deneyimlerle �ekilleniyor. Bir anlamda dil, biyolojik evrimin
son a�amas�. Konu�ma yetisi sayesinde atalar�m�z, k�lt�r diye
tan�mlad���m�z kendi �evrelerini olu�turabildiler ve genetik
de�i�imlere gerek olmadan bunu sonraki nesillere
aktarabildiler.
ASALAKLIK
Sadece en g��l�ler ayakta
kalabildi
Parazitler, asalaklar ile onlara ev sahipli�i yapanlar
aras�ndaki as�rlar boyu s�ren sava� evrimin en g��l� yap�
ta�lar�ndan biri oldu. Vir�slerden tenyalara b�t�n parazitler
yerk�re �zerindeki en ba�ar�l� organizmalar oldular.
Bakteriler, protozonlar ve
vir�sler ev sahiplerinin evrimsel geli�imini bi�imlendirdiler
��nk� ancak en g��l�ler, en dayan�kl�lar ayakta kalabildiler.
Buna insan da dahil.
BEY�N
Evrimin tac� say�l�yor
Beyin evrimin tac� olarak tan�mlan�yor. Konu�ma, zeka ve
bilin� gibi nihai insani ��eleri hediye olarak verdi bize
beyin... Bir bitki gibi ya�am devrini sona erdirdi. Beyin ilk
kez organizmalara �evresel de�i�imlerle ba� edebilmelerinin
yolunu g�stererek nesillerin s�recini k�saltt�. Nas�l m�?
Sinir sisteminin iki �nemli i�levi var: Hareket ve haf�za.
E�er bir bitki iseniz besin kayna��n�z t�kendi�inde �l�p yok
olursunuz. E�er kaslar�n�z� kontrol eden bir sinir sisteminiz
varsa, hareket eder, yiyecek, seks ve bar�nma ihtiya�lar�n�z�
giderebilirsiniz. En basit sinir sistemi denizanalar� ve
anemonlarda bulunuyor. Beynin ikinci evrimsel a�amas�,
hareketlerin bir ama� do�rultusunda yap�lmas�n� sa�layan bir
kontrol sisteminin olu�mas� oldu. �lk d�nemlerde beynin i�levi
yiyecek bulma �zerinde odakland�. Do�ada bulaca��n�z her t�rl�
hayvanda beynin a�z�n yak�n�nda olmas� bunun �rne�i. Beynin
bir sonraki a�amas� ise duyular. Bu da canl�ya duyular
sayesinde tahmin etme ya da ne
yaparsa ne elde edece�ini bilme yetisini kazand�rd�.
G�ZLER
�lk defa 543 milyon y�l
�nce olu�tu
Evrimsel s�re�te ya�am�n kurallar�n� sonsuza kadar de�i�tiren
bir yenilik, g�zlerin ortaya ��k���d�r. Canl�larda g�z
olu�madan �nce, d�nyada ya�am, denizin �zerinde sakin
sakin gezinen yumu�ak�alardan
ibaretti. G�zlerin olu�umu ile d�nya �iddet ve rekabetle
tan��t�. G�rme duyusunun olu�mas� canl�lar� aktif avc�lar
haline getirirken, korunmak i�in evrimsel bir silahlanma
yar��� d�nyay� sarmaya ba�lad�. �lk g�zler g�n�m�zden 543
milyon y�l �nce, Kambriyen devrinin ilk d�nemlerinde
trilobit diye tan�mlanan ilk eklem
bacaklarda olu�tu. Y�zlerce petekten olu�an
trilobit g�zleri g�n�m�zde ar� ve
sineklerin g�zlerini and�r�yordu ve muhtemelen ����a duyarl�
�ukur dokular�n evrimle�mesi sonucu olu�mu�tu.
�OK H�CREL� YA�AM
16 farkl�
evrim s�reci ya�ad�
Tek h�creli
ya�amdan �ok h�creli ya�ama ge�i� ya�am�n en b�y�k bulu�lar�
aras�nda. Ve bu hi� de kolay olmad�. 16 farkl� ve her biri
milyonlarca y�l s�ren evrimsel d�neme�ler a��ld� bunun i�in.
H�creler g��lerini milyarlarca y�ldan beri birle�tiriyordu.
Hatta bakteriler bile karma��k koloniler olu�turarak kendi
aralar�nda i�b�l�m� yapabiliyordu.
Herbiri, tan�ml� g�revi olan kal�c� koloniler
olu�turdular. Bu kolonilerin kimi beslenmeden, kimi salg�dan
sorumlu oldu ve b�t�n bu i�levleri aras�nda ba�lant�lar
kuruldu ve e�g�d�m yarat�ld�. Kimyasal sinyaller sayesinde
�evrelerine kar�� bir duyu geli�tirdiler. Avlar�n� yakalayarak
beslenmeye, b�y�meye, hareket etmeye ve b�l�nerek �o�almaya
ba�lad�lar.
K�RESELLE�ME S�REC�NDE B�REYSEL BAKI� ���N 10 ADIM
K�reselle�menin
�Birey ve
Bireysel
Geli�imle�
ilgili k�sm�n� incelersek baz� ger�eklerle kar��la��r�z.
K�resel bir anlay���n insani ve ahlaki boyutlar�nda �u on ad�m
var:
1-Kendine ve ba�kalar�na yanl�� yapma hakk�na sahip oldu�u
i�in sayg� duymak;
2-Kendini
bilip, e�itim ve de�i�im i�in esnek, uyumlu ve a��k zihniyetli
olmak;
3-Espri duygusuna sahip olarak hak ve sorumluluklar�n�
bilmek, uyan�k ve iyimser olmak;
4-Ruh ve beden ahengini kurmak ve bozulmamas�na �zen
g�stermek, do�ayla yeni bir i�birli�i kurarak, d�nya�n�n canl�
bir bireyi oldu�unu hissetmek.
5-Yarat�c�, ke�fedici, yenile�tirici, riske girici, atak, ekip
ruhuna sahip olmak, payla�may�
bilmek;
6-�nisiyatif
sahibi bir birey olarak ya�am�n�n sorumlulu�unu y�klenmek, tek
ya da topluca insanlarla birlikte
��renmek ve b�y�mek.
7-��g�d�, duyular ve zekaya, duyular d��� alg�lamay� ve
sezgiyi ekleyip, anlama ve bilme kapasitesini artt�rmak;
8-Ya�am�n
her t�rl� sorunlar�, g��l�kleri ve ba�ar�s�zl�klar�n�
��renilmesi gereken dersler kabul edip olaylarla olay olmadan,
kendini e� ko�madan olan� objektif de�erlendirmek, zamanla
b�t�nle�mek, rahat akmak;
9-Beyin
kapasitemizin %10-12�sini kulland���m�z� anlayarak
psikoteknik ve psikolojik
olgularla beynin potansiyel g�c�nden daha �ok yararlanmak;
10-�uur-vicdan
ve bilimi birle�tirmek, gelenek ve ruhsal ��retileri
teknolojik geli�meler ile ba�da�t�rmak yani yarat�c� d���nce
ile enerji olan maddeyi bar��t�rmak.
21. YY insan�n�n k�reselle�me yolunda kullanmas� gereken bu
10 basit ve yal�n ilke, olas� pek �ok felaketin de de�i�imine
yol a�abilir.
|