|
Kaza
ve kader kavramlar� ayn� olgunun iki farkl� y�z�d�r.
Aralar�nda fark esastan de�il, insan�n yorumundan veya
bilgelik d�zeyinden t�rer. Eskiler kaza ile kaderi ay�rmazlar
kar��la�t�klar� olaylar� a��klamakta g��l�k �ektiklerinde
�kaza v� kader� derlerdi.
Modern Kuantum bilimi bu konulara hi� girmese de dalga-par�ac�k
ikileminde geli�tirmi� oldu�umuz bak�� a��s�n� kaza-kader
ikilemine uygulad���m�zda, olaylara indirgemeci ve yerel
bakarsak �kaza�, t�mel ve b�t�nsel bakarsak �kader�
deriz. Bir olay� kaza olarak yorumlad���m�zda ay�r�mc� bir
bak��, kader olarak yorumlad���m�zda birle�tirici bir bak��
hakimdir. Kuantum kuram� bak���yla yakla��rsak, bir olaya kaza
dedi�imizde dalga fonksiyonunu ��kertiyoruz, kader dedi�imizde
ise ��kertmiyoruz. ��nk� daha �nce de dedi�im gibi, olaylara
b�t�nsel yakla��ld���nda dalga fonksiyonu ��kmez. Yerel
bakt���m�zda ise dalga nesneye d�n���r ve ��ker.
Kaza
s�z�n�n bir de sosyal y�n� vard�r. G�n�m�zde �il�e� s�z� ile
tan�mlad���m�z kaymakaml�klarda, eskiden y�netim kad� denen
ki�i hem kaymakam hem de h�kim idi. Onlar�n kararlar� ve
verdikleri mahkeme h�k�mleri kesin olarak uygulan�rd�. Bu
bak�mdan kad� denen y�neticilerin kesin karar verdikleri
b�lgenin ad�na �kaza� denirdi. Kad� verdi�i kararlar� kara
kapl� kitaba bakarak verir olaydaki t�mel ili�kilerle fazlaca
ilgilenmezdi. Olay�n t�mel y�n�n�n insan� a�t��� ve fazlaca
ilgilendirmedi�i durumlarda g�r���n� �kader� s�z�yle ba�lar,
sorumluluk almaktan kurtulurdu.
�u halde
kaza-kader ikilemini �u anlamlar� da i�eriyor: Kaza
tesad�fleri de�il, al�nan kararlarlar� belirtir. Kader ise bu
kararlar�n b�t�nsel olarak ba�l� oldu�u sonu�lar� belirtir.
Yani, kaza ile kader bir dalgan�n iki ucu gibidir. Arada
dalgan�n ka� sal�n�m yapaca�� kesinlikle bilinemez. Arada
olu�an dalgac�klar ve sal�n�mlar ki�inin verdi�i kararlara ve
ald��� sorumluluklara ba�l�d�r. Sorumluluk almaktan korkmayan
bilge ki�i olaya b�t�nsel bakmay� ba�ard���nda her karar�n�n
ard�nda durur. Bilge olmayan ki�i ise �istemeden oldu�,
�yanl��l�kla oldu�, �kazaen oldu� t�r�nden bahaneler ard�na
s���n�r. Bilge ki�i olaylara b�t�nsel bakabildi�inden, bir
kuantum ki�ilik olarak, hem kendi hayr�na hem de b�t�n�n
hayr�na karar verir. Nas�l ki bir foton hem kendi i�inde
b�l�nmez bir enerji yuma�� (kuantumu) ve ayn� zamanda s�n�rs�z
bir dalga ise, kuantum ki�ilik de kendini bilen ve
yeteneklerini tan�yan bir enerji yuma�� olarak toplumla ve
do�ayla b�t�nle�mi� bir insand�r. �te yandan Kuantum ki�ili�i
kaza ile kaderi bir g�rd���nden tesad�flere de inanmaz. Her
tesad�f�n gerisinde kaderin bulundu�unu ve kaderi kendi
se�eneklerimizle bir miktar de�i�tirebilece�imizi bilir.
Bu ifade
�eli�ik gibi g�r�n�yor. Kader hem var hem yok, insan�n
iradesi, kararlar� hem var hem yok sonucu ortaya ��k�yor.
Kuantum ki�isi hem-hem mant��� ile d���nebildi�inden bu t�r
�eli�kilerin Aristo mant���ndan t�redi�ini bilir ve fazlaca
�nem vermez.
�sl�m
d���n�rleri iradeyi iki boyutta tan�mlarlar. �nsan iradesine
�c�zi irade�, Tanr� iradesine �k�lli irade� demi�lerdir. �C�z�
s�z� �zel, ki�isel anlam�na geldi�inden c�zi irade, ki�isel
insana ait olan iradedir. K�ll ise b�t�n demek oldu�undan
k�lli irade �b�t�n�n iradesi� demektir. Par�a b�t�ne aitse ve
ondan kopamazsa par�an�n iradesi s�n�rl� ve eksik olmas�
do�ald�r. Bu durumu Holografik insanda g�rd�k. Par�a ancak
b�t�nle birle�ti�i �l��de b�t�n�n bilgisine yakla�abilir. ��te
bu bak�mdan kuantum ki�ili�i kendi eksikli�ini bildi�inden
ki�isel iradesini b�t�nle birle�en yolda harcar. Bu yol
bilgelik yoludur ve as�l ama� benlik katlar�nda y�kselmeyi
ba�armakt�r. C�zi iradesini kullanan insan�n amac� da arif
olmak, bilgelik yolunda ilerleyerek gittik�e k�lli iradeyi
yans�tabilir olabilmektir. K�lli iradeyi yans�tmak i�in
�ncelikle tak�nt�lardan ve varsay�mlardan (egodan) kurtulmak
gerekir.
Bat�
d���n�rleri egoya a��r� �nem verdiklerinden �ocuklar�n�
e�itirken fark�na varmadan ben-merkezci bir ki�ili�in
olu�mas�na destek verirler. �Kendini ifade et�, �Kendini
ortaya koy�, �Kendine iyi bak� s�zlerinin alt�nda hep �Kendini
ilgi oda�� yap� anlam� yatar. Kendine a��r� �nem veren insan
ise her konuda kendi kararlar�n�n �nemine inan�r ve
ben-merkezci davran�r. Tasavvuf ehli ki�iler ise benliklerini
�ne koymazlar. Daima bir miktar geride kalmay� tercih ederler.
Bu davran��lar�n�n alt�nda yatan istek �znel ruhun geli�mesini
sa�lamakt�r. Onlar�n iste�i yerel de�il erekseldir. Bir
mertebeye eri�mek, olgunla��p bir meyve gibi zaman� geldi�inde
topra�a kar��mak amac�n� g�derler. T�m�yle do�al ve t�m�yle
tevazu i�inde ya�amlar�n� s�rd�r�rler. Bir�oklar�
kendilerinden s�z ederken �fakir� diye hitap ederler.
Bu t�r
kendilerini �n s�ralara atmayan kimselere �s�rl�� denirdi.
Ya�amlar� yak�n �evreleri d���nda bir s�r gibi gizli olan
ki�ilerdi s�rl�lar. Bir di�er �zellikleri de kendi egolar�n�
iyice t�rp�lediklerinden bir ayna g�revi yapmalar�yd�. Nas�l
ki cama s�r�len s�r her t�rl� g�r�nt�y� yans�t�rsa, s�rl�
insan bir ayna gibi kar��lar�ndaki ki�iye kim olduklar�n�
g�sterir. Bunu da o ki�i ile b�t�nle�erek, kat�l�mla yaparlar.
Bu konuda bir �rnek olarak �u uzak do�u hik�yesini aktaray�m:
Japonya�da bir Zen ustas�na o g�n�n k�l��l� bir sava���s� olan
bir samurai gelir ve �bana cennet ile cehennemi anlatabilir
misin?� diye sorar. Usta: �Bu konuyu �yle her �n�me gelene
a��klayamam� diye yan�tlar. Bu yan�ta k�zan samurai hem
k�l�c�n� �eker ve ustaya do�ru bir hamle yapar. Usta derhal
�i�te� der, �bu cehennemdir�. Sakinle�en samurai k�l�c�n�
k�n�na geri koyarken usta: �i�te bu da cennettir� der.
Bu
�rnekte Zen ustas� kar��s�ndaki samuraiye tam bir ayna
g�revi yapm��, adam�n egodan t�reyen kendi tepkilerini
tan�mas�na yard�mc� olmu�tur. Bu �rnekte oldu�u gibi insan�n
kendi tepkilerini tan�y�p onlar� kontrol alt�na almas�na
tasavvuf dilinde ��lmek� veya �yok olmak� anlamlar�na gelen
�fen� s�z� kullan�lm��t�r. Yok olmak i�in nefsin �nce Nefs-i
Emmarre�den kurtulmas� onu bir �e�it �ld�rmesi gerekir. Bunun
i�in de �ben� d���ncesini �biz� d���ncesine d�n��t�rmek
gerekir. Biz s�z�, sen ve ben�in matematiksel toplam�n� de�il,
hem sen hem de ben�in b�t�nsel toplam�n� simgeler.
Tasavvuftaki �biz� ba��ms�z ve yal�t�k ben�lerden olu�maz.
��lerinden tam ortada duran dalgac�k di�er dalgac�klara oranla
daha b�y�k ve �nemli imi� gibi g�r�nse de, onun varl���
fotonun varl���n� devam ettirmesini sa�lar. Tasavvuf
��retisinde de merkezde duran bir �eyh veya p�r ve etraf�nda
ona ba�l� m�r�dler vard�r. M�r�d �kendi iradesiyle ba�lanm��
ki�i� demektir. M�r�d iradesiyle teslim olur ve b�ylece onu
e�iteni izleyip taklit ederek tak�nt�lar�ndan ve
varsay�mlar�ndan kurtulur.
Fen�
s�z� ile kastedilen anlam, bir s�fat�n yok olmas�yla daha �st
d�zeyde yeni bir s�fat�n olu�mas� ve b�ylece ki�inin daha
y�ksek bir benlik kat�na ��kmas�d�r. �nsan bir yard�m g�rmeden
ve hi�lik denebilecek bir seviyeye inmeden farkl� bir boyuta
s��rama yapamaz.
Bu
durumu Bose-Einstein yo�unla�mas�na benzetebiliriz. Nas�l ki
en d���k enerji seviyesin ula�an bir atom grubu ani bir
s��ray��la ba��ms�zl�klar�n� terk edip bir b�t�nsel yap�
olu�tururlarsa, insan da alt kritik noktaya ula�t���nda ani
bir s��ray��la farkl� bir benlik kat�na s��rama yapabilir.
Yokluktan ge�erek varl��a ula�ma durumunu �sl�m d���n�rleri
�tenzih� ve �te�bih� s�zleri ile tan�mlam��lard�r. Tenzih s�z�
hem kendi eksikliklerini yok etmek anlam�n�, hem de Allah��n
hi�bir var olana benzemedi�i anlam�n� ta��r. G�n�m�zde biz bu
s�z� �d��la�t�rma� anlam�nda kullan�yoruz ve sadece fizik
d�nyadaki var olanlar� kastediyoruz. Oysaki, tenzih s�z�n�n
metafizik anlam� �ok daha farkl� bir boyuta i�aret etmektedir.
Tenzih,
yokluk anlam�n� ta��rken te�bih varl�k anlam�n� ta��r.
Yoklukta kalmay�p varl�k �lemine ge�mek ve g�r�n�r hale gelmek
�k�nt� kenzen� hadisindeki s�zleri hat�rlatmaktad�r. Bu
hadisten bir �nceki b�l�mde s�z ettim. Yokluk ile varl�k
kar��tl�k i�eren kavramlar olmay�p Yin-Yang gibi b�t�n�n
olu�mas�nda olmazsa olmaz, tamamlay�c� kavramlard�r. Her
yok-olu� yeni bir var-olu�un ilk ad�m�d�r. ��nk� d�n���m
esast�r. Yok-olu�un ard�ndan ortaya ��kan yeni olu�umu bir
geli�im s�reci olarak da g�rebiliriz.
Bir
t�r�n yok olmas� do�al �artlar i�inde ger�ekle�irse mutlaka
yeni bir t�r�n olu�umuna neden olur. Fakat bir hayvan t�r�,
do�al olmayan, insan�n etkiledi�i do�an�n de�i�imi sonucu yok
olursa yerine yeni bir t�r olu�mas� m�mk�n de�ildir. ��nk�
olay do�al s�recini tamamlamadan ve yeni bir t�r�n olu�mas�
i�in gerekli �artlar olu�madan ger�ekle�mi� olur. Ayn� durum
insan toplumlar� i�in de ge�erlidir. Bir toplum yap�s�
��kt���nde yerine ge�en ve kurulan toplumlar bir �ncekine g�re
bir�ok y�nden daha ileri ve d�zg�nd�r. �nce �kaos sonra da
kozmos� s�zlerindeki anlam, �nce karma�aya d��erek belli bir
yap�n�n yok olu�u ve ard�ndan yeni bir d�zenin olu�mas�yla
farkl� bir yap�n�n ortaya ��k���.
Bir
tasavvuf b�y��� olan Mahmud �ebusteri (1288-1340) G�l�en-i R�z
adl� eserinde yok-olu� ile var-olu� aras�ndaki ili�kiyi �u
s�zlerle anlat�r:
Yokluk
mutlak varl���n aynas�d�r. Allah n�runun varl��� yoklukta
g�r�n�r. Yokluk ayinedir, �lem o �yinedeki akis, insan da o
aksin g�z� gibidir. Ayinenin kar��s�ndaki ise o g�z�n i�inde
gizlenmi�tir. Sen, ayinedeki aksin g�z�, Allah o g�z�n �����
ve g�zbebe�idir. �lem insan olmu�tur, insan da �lem. G�ren de
O�dur, g�z de O, g�r�nen de O.
Bu
ifadede mutlak varl���n yok olmad���n�, ancak bu sonsuzlu�u
anlayabilmek i�in yokluk kavram�n� kabul etmek gerekti�ini,
her g�r�nenin o sonsuz ve b�t�nsel alan�n bir g�r�nt�s�
oldu�unu ve bu sonsuz alan�n d���nda ba��ms�z bir varl���n
bulunmad��� ayna metaforuyla �ok g�zel anlat�lm��t�r.
Varl���n bir fizik y�z� bir de metafizik y�z� vard�r. Varl�k
ile yoklu�un ayr�lmaz b�t�nl���n� anlayabilmek i�in fizik ile
metafizi�in ufkunda durmak gerekir. Ne biri ne di�eri, hem
biri hem di�eri diyebilmek bu anlay��a ula�abilmenin ilk
ad�m�d�r. Bak�n Anadolu bilgesi olan mistik �airimiz Yunus
Emre bu konuda nas�l bir tavsiyede bulunuyor:
Do�dun �l�rs�n
anadan Olmaz dedi�in, da neden? Akl� gitmi� hayvan �dem D�nya senin de�ildir hey Sana olaca��n� derim, Yedir i�ir eldeki var�n Tut
ki bug�n, tut ki yar�n D�nya senin de�ildir hey Y�ce
saraylar d�zeyen ��ini mamur bezeyen Haktan art���n g�zeten D�nya
senin de�ildir hey Yunus Emrem eyd�r s�z� Murad�na erdi �z� K�rd�r
m�nkirlerin g�z� D�nya senin de�ildir hey
Bu �iir d�nya
mal�na ba�lanman�n anlams�zl���n� aktar�yor. Fakat son
d�rtl���nde Yunus, �Murad�na erdi �z�� demekle as�l ere�inin
fizik d�nyan�n tak�nt�lar�ndan kurtulup metafizik birli�e
kavu�arak, K�lli iradeyi yans�tmak oldu�unu if�de ediyor.
|