Metafor / Kuantum Evren

WWW.ASTROSET.COM

Kaza ve Kader

Do� Dr Haluk BERKMEN

  Kaza ve kader kavramlar� ayn� olgunun iki farkl� y�z�d�r. Aralar�nda fark esastan de�il, insan�n yorumundan veya bilgelik d�zeyinden t�rer. Eskiler kaza ile kaderi ay�rmazlar kar��la�t�klar� olaylar� a��klamakta g��l�k �ektiklerinde �kaza v� kader� derlerdi.

  Modern Kuantum bilimi bu konulara hi� girmese de dalga-par�ac�k ikileminde geli�tirmi� oldu�umuz bak�� a��s�n� kaza-kader ikilemine uygulad���m�zda, olaylara indirgemeci ve yerel bakarsak �kaza�, t�mel ve b�t�nsel bakarsak �kader� deriz. Bir olay� kaza olarak yorumlad���m�zda ay�r�mc� bir bak��, kader olarak yorumlad���m�zda birle�tirici bir bak�� hakimdir. Kuantum kuram� bak���yla yakla��rsak, bir olaya kaza dedi�imizde dalga fonksiyonunu ��kertiyoruz, kader dedi�imizde ise ��kertmiyoruz. ��nk� daha �nce de dedi�im gibi, olaylara b�t�nsel yakla��ld���nda dalga fonksiyonu ��kmez. Yerel bakt���m�zda ise dalga nesneye d�n���r ve ��ker.

  Kaza s�z�n�n bir de sosyal y�n� vard�r. G�n�m�zde �il�e� s�z� ile tan�mlad���m�z kaymakaml�klarda, eskiden y�netim kad� denen ki�i hem kaymakam hem de h�kim idi. Onlar�n kararlar� ve verdikleri mahkeme h�k�mleri kesin olarak uygulan�rd�. Bu bak�mdan kad� denen y�neticilerin kesin karar verdikleri b�lgenin ad�na �kaza� denirdi. Kad� verdi�i kararlar� kara kapl� kitaba bakarak verir olaydaki t�mel ili�kilerle fazlaca ilgilenmezdi. Olay�n t�mel y�n�n�n insan� a�t��� ve fazlaca ilgilendirmedi�i durumlarda g�r���n� �kader� s�z�yle ba�lar, sorumluluk almaktan kurtulurdu.

  �u halde kaza-kader ikilemini �u anlamlar� da i�eriyor: Kaza tesad�fleri de�il, al�nan kararlarlar� belirtir. Kader ise bu kararlar�n b�t�nsel olarak ba�l� oldu�u sonu�lar� belirtir. Yani, kaza ile kader bir dalgan�n iki ucu gibidir. Arada dalgan�n ka� sal�n�m yapaca�� kesinlikle bilinemez. Arada olu�an dalgac�klar ve sal�n�mlar ki�inin verdi�i kararlara ve ald��� sorumluluklara ba�l�d�r. Sorumluluk almaktan korkmayan bilge ki�i olaya b�t�nsel bakmay� ba�ard���nda her karar�n�n ard�nda durur. Bilge olmayan ki�i ise �istemeden oldu�, �yanl��l�kla oldu�, �kazaen oldu� t�r�nden bahaneler ard�na s���n�r. Bilge ki�i olaylara b�t�nsel bakabildi�inden, bir kuantum ki�ilik olarak, hem kendi hayr�na hem de b�t�n�n hayr�na karar verir. Nas�l ki bir foton hem kendi i�inde b�l�nmez bir enerji yuma�� (kuantumu) ve ayn� zamanda s�n�rs�z bir dalga ise, kuantum ki�ilik de kendini bilen ve yeteneklerini tan�yan bir enerji yuma�� olarak toplumla ve do�ayla b�t�nle�mi� bir insand�r. �te yandan Kuantum ki�ili�i kaza ile kaderi bir g�rd���nden tesad�flere de inanmaz. Her tesad�f�n gerisinde kaderin bulundu�unu ve kaderi kendi se�eneklerimizle bir miktar de�i�tirebilece�imizi bilir.

  Bu ifade �eli�ik gibi g�r�n�yor. Kader hem var hem yok, insan�n iradesi, kararlar� hem var hem yok sonucu ortaya ��k�yor. Kuantum ki�isi hem-hem mant��� ile d���nebildi�inden bu t�r �eli�kilerin Aristo mant���ndan t�redi�ini bilir ve fazlaca �nem vermez.

  �sl�m d���n�rleri iradeyi iki boyutta tan�mlarlar. �nsan iradesine �c�zi irade�, Tanr� iradesine �k�lli irade� demi�lerdir. �C�z� s�z� �zel, ki�isel anlam�na geldi�inden c�zi irade, ki�isel insana ait olan iradedir. K�ll ise b�t�n demek oldu�undan k�lli irade �b�t�n�n iradesi� demektir. Par�a b�t�ne aitse ve ondan kopamazsa par�an�n iradesi s�n�rl� ve eksik olmas� do�ald�r. Bu durumu Holografik insanda g�rd�k. Par�a ancak b�t�nle birle�ti�i �l��de b�t�n�n bilgisine yakla�abilir. ��te bu bak�mdan kuantum ki�ili�i kendi eksikli�ini bildi�inden ki�isel iradesini b�t�nle birle�en yolda harcar. Bu yol bilgelik yoludur ve as�l ama� benlik katlar�nda y�kselmeyi ba�armakt�r. C�zi iradesini kullanan insan�n amac� da arif olmak, bilgelik yolunda ilerleyerek gittik�e k�lli iradeyi yans�tabilir olabilmektir. K�lli iradeyi yans�tmak i�in �ncelikle tak�nt�lardan ve varsay�mlardan (egodan) kurtulmak gerekir.   

  Bat� d���n�rleri egoya a��r� �nem verdiklerinden �ocuklar�n� e�itirken fark�na varmadan ben-merkezci bir ki�ili�in olu�mas�na destek verirler. �Kendini ifade et�, �Kendini ortaya koy�, �Kendine iyi bak� s�zlerinin alt�nda hep �Kendini ilgi oda�� yap� anlam� yatar. Kendine a��r� �nem veren insan ise her konuda kendi kararlar�n�n �nemine inan�r ve ben-merkezci davran�r. Tasavvuf ehli ki�iler ise benliklerini �ne koymazlar. Daima bir miktar geride kalmay� tercih ederler. Bu davran��lar�n�n alt�nda yatan istek �znel ruhun geli�mesini sa�lamakt�r. Onlar�n iste�i yerel de�il erekseldir. Bir mertebeye eri�mek, olgunla��p bir meyve gibi zaman� geldi�inde topra�a kar��mak amac�n� g�derler. T�m�yle do�al ve t�m�yle tevazu i�inde ya�amlar�n� s�rd�r�rler. Bir�oklar� kendilerinden s�z ederken �fakir� diye hitap ederler.

  Bu t�r kendilerini �n s�ralara atmayan kimselere �s�rl�� denirdi. Ya�amlar� yak�n �evreleri d���nda bir s�r gibi gizli olan ki�ilerdi s�rl�lar. Bir di�er �zellikleri de kendi egolar�n� iyice t�rp�lediklerinden bir ayna g�revi yapmalar�yd�. Nas�l ki cama s�r�len s�r her t�rl� g�r�nt�y� yans�t�rsa, s�rl� insan bir ayna gibi kar��lar�ndaki ki�iye kim olduklar�n� g�sterir. Bunu da o ki�i ile b�t�nle�erek, kat�l�mla yaparlar. Bu konuda bir �rnek olarak �u uzak do�u hik�yesini aktaray�m:

  Japonya�da bir Zen ustas�na o g�n�n k�l��l� bir sava���s� olan bir samurai gelir ve �bana cennet ile cehennemi anlatabilir misin?� diye sorar. Usta: �Bu konuyu �yle her �n�me gelene a��klayamam� diye yan�tlar. Bu yan�ta k�zan samurai hem k�l�c�n� �eker ve ustaya do�ru bir hamle yapar. Usta derhal �i�te� der, �bu cehennemdir�. Sakinle�en samurai k�l�c�n� k�n�na geri koyarken usta: �i�te bu da cennettir� der.

  Bu �rnekte Zen ustas� kar��s�ndaki samuraiye tam bir ayna g�revi yapm��, adam�n egodan t�reyen kendi tepkilerini tan�mas�na yard�mc� olmu�tur. Bu �rnekte oldu�u gibi insan�n kendi tepkilerini tan�y�p onlar� kontrol alt�na almas�na tasavvuf dilinde ��lmek� veya �yok olmak� anlamlar�na gelen �fen� s�z� kullan�lm��t�r. Yok olmak i�in nefsin �nce Nefs-i Emmarre�den kurtulmas� onu bir �e�it �ld�rmesi gerekir. Bunun i�in de �ben� d���ncesini �biz� d���ncesine d�n��t�rmek gerekir. Biz s�z�, sen ve ben�in matematiksel toplam�n� de�il, hem sen hem de ben�in b�t�nsel toplam�n� simgeler. Tasavvuftaki �biz� ba��ms�z ve yal�t�k ben�lerden olu�maz. ��lerinden tam ortada duran dalgac�k di�er dalgac�klara oranla daha b�y�k ve �nemli imi� gibi g�r�nse de, onun varl��� fotonun varl���n� devam ettirmesini sa�lar. Tasavvuf ��retisinde de merkezde duran bir �eyh veya p�r ve etraf�nda ona ba�l� m�r�dler vard�r. M�r�d �kendi iradesiyle ba�lanm�� ki�i� demektir. M�r�d iradesiyle teslim olur ve b�ylece onu e�iteni izleyip taklit ederek tak�nt�lar�ndan ve varsay�mlar�ndan kurtulur.

  Fen� s�z� ile kastedilen anlam, bir s�fat�n yok olmas�yla daha �st d�zeyde yeni bir s�fat�n olu�mas� ve b�ylece ki�inin daha y�ksek bir benlik kat�na ��kmas�d�r. �nsan bir yard�m g�rmeden ve hi�lik denebilecek bir seviyeye inmeden farkl� bir boyuta s��rama yapamaz.

  Bu durumu Bose-Einstein yo�unla�mas�na benzetebiliriz. Nas�l ki en d���k enerji seviyesin ula�an bir atom grubu ani bir s��ray��la ba��ms�zl�klar�n� terk edip bir b�t�nsel yap� olu�tururlarsa, insan da alt kritik noktaya ula�t���nda ani bir s��ray��la farkl� bir benlik kat�na s��rama yapabilir. Yokluktan ge�erek varl��a ula�ma durumunu �sl�m d���n�rleri �tenzih� ve �te�bih� s�zleri ile tan�mlam��lard�r. Tenzih s�z� hem kendi eksikliklerini yok etmek anlam�n�, hem de Allah��n hi�bir var olana benzemedi�i anlam�n� ta��r. G�n�m�zde biz bu s�z� �d��la�t�rma� anlam�nda kullan�yoruz ve sadece fizik d�nyadaki var olanlar� kastediyoruz. Oysaki, tenzih s�z�n�n metafizik anlam� �ok daha farkl� bir boyuta i�aret etmektedir.

  Tenzih, yokluk anlam�n� ta��rken te�bih varl�k anlam�n� ta��r. Yoklukta kalmay�p varl�k �lemine ge�mek ve g�r�n�r hale gelmek �k�nt� kenzen� hadisindeki s�zleri hat�rlatmaktad�r. Bu hadisten bir �nceki b�l�mde s�z ettim. Yokluk ile varl�k kar��tl�k i�eren kavramlar olmay�p Yin-Yang gibi b�t�n�n olu�mas�nda olmazsa olmaz, tamamlay�c� kavramlard�r. Her yok-olu� yeni bir var-olu�un ilk ad�m�d�r. ��nk� d�n���m esast�r. Yok-olu�un ard�ndan ortaya ��kan yeni olu�umu bir geli�im s�reci olarak da g�rebiliriz.

  Bir t�r�n yok olmas� do�al �artlar i�inde ger�ekle�irse mutlaka yeni bir t�r�n olu�umuna neden olur. Fakat bir hayvan t�r�, do�al olmayan, insan�n etkiledi�i do�an�n de�i�imi sonucu yok olursa yerine yeni bir t�r olu�mas� m�mk�n de�ildir. ��nk� olay do�al s�recini tamamlamadan ve yeni bir t�r�n olu�mas� i�in gerekli �artlar olu�madan ger�ekle�mi� olur. Ayn� durum insan toplumlar� i�in de ge�erlidir. Bir toplum yap�s� ��kt���nde yerine ge�en ve kurulan toplumlar bir �ncekine g�re bir�ok y�nden daha ileri ve d�zg�nd�r. �nce �kaos sonra da kozmos� s�zlerindeki anlam, �nce karma�aya d��erek belli bir yap�n�n yok olu�u ve ard�ndan yeni bir d�zenin olu�mas�yla farkl� bir yap�n�n ortaya ��k���.

  Bir tasavvuf b�y��� olan Mahmud �ebusteri (1288-1340) G�l�en-i R�z adl� eserinde yok-olu� ile var-olu� aras�ndaki ili�kiyi �u s�zlerle anlat�r:

  Yokluk mutlak varl���n aynas�d�r. Allah n�runun varl��� yoklukta g�r�n�r. Yokluk ayinedir, �lem o �yinedeki akis, insan da o aksin g�z� gibidir. Ayinenin kar��s�ndaki ise o g�z�n i�inde gizlenmi�tir. Sen, ayinedeki aksin g�z�, Allah o g�z�n ����� ve g�zbebe�idir. �lem insan olmu�tur, insan da �lem. G�ren de O�dur, g�z de O, g�r�nen de O.

  Bu ifadede mutlak varl���n yok olmad���n�, ancak bu sonsuzlu�u anlayabilmek i�in yokluk kavram�n� kabul etmek gerekti�ini, her g�r�nenin o sonsuz ve b�t�nsel alan�n bir g�r�nt�s� oldu�unu ve bu sonsuz alan�n d���nda ba��ms�z bir varl���n bulunmad��� ayna metaforuyla �ok g�zel anlat�lm��t�r.

  Varl���n bir fizik y�z� bir de metafizik y�z� vard�r. Varl�k ile yoklu�un ayr�lmaz b�t�nl���n� anlayabilmek i�in fizik ile metafizi�in ufkunda durmak gerekir. Ne biri ne di�eri, hem biri hem di�eri diyebilmek bu anlay��a ula�abilmenin ilk ad�m�d�r. Bak�n Anadolu bilgesi olan mistik �airimiz Yunus Emre bu konuda nas�l bir tavsiyede bulunuyor:

Do�dun �l�rs�n anadan
Olmaz dedi�in, da neden?
Akl� gitmi� hayvan �dem
D�nya senin de�ildir hey
Sana olaca��n� derim,
Yedir i�ir eldeki var�n
Tut ki bug�n, tut ki yar�n
D�nya senin de�ildir hey
Y�ce saraylar d�zeyen
��ini mamur bezeyen
Haktan art���n g�zeten
D�nya senin de�ildir hey
Yunus Emrem eyd�r s�z�
Murad�na erdi �z�
K�rd�r m�nkirlerin g�z�
D�nya senin de�ildir hey

  Bu �iir d�nya mal�na ba�lanman�n anlams�zl���n� aktar�yor. Fakat son d�rtl���nde Yunus, �Murad�na erdi �z�� demekle as�l ere�inin fizik d�nyan�n tak�nt�lar�ndan kurtulup metafizik birli�e kavu�arak, K�lli iradeyi yans�tmak oldu�unu if�de ediyor.

Kaynak�a: Kuantum Bilgeli�i ve Tasavvuf-Haluk Berkmen-Sistem Yay�nc�l�k. 

Yay�n Tarihi: 17.Kas�m.2012

 

Astroset 2003-2012