|
Y�zy�l�n en b�y�k deneyi yap�l�yor, bug�ne kadar kurulan en
b�y�k laboratuvarda, eksi 2271 derece s�cakl�kta
ger�ekle�tirilmeye �al���lacak. Ama�, evrenin olu�umundaki
s�rlar� ayd�nlatmak, Big Bang�den hemen sonra ortaya ��k�p
kaybolan "karanl�k madde"yi tespit edebilmek.
�svi�re-Fransa s�n�r�ndaki Avrupa N�kleer Ara�t�rma Merkezi
CERN�de evrenin yeniden olu�umunu canland�racak deney,
d�nyan�n en b�y�k par�ac�k �arp��t�r�c�s� "B�y�k Hadron
�arp��t�r�c�s�" (Large Hadron Collider-LHC) adl� aletin
�al��mas�yla 10 Eyl�l �ar�amba g�n� ba�l�yor. Yerin 150 metre
alt�nda 27 kilometrelik t�nelin i�ine kurulan LHC, evrenin
olu�umu s�ras�nda, birka� saniye i�inde kaybolan
"kay�p
madde"yi
bulmay� ama�l�yor. Avrupal� bilim insanlar� d�nyan�n en b�y�k
par�ac�k h�zland�r�c�s� sayesinde evrenin olu�umuna yol a�an
B�y�k Patlama�y� (Big Bang) laboratuar ortam�nda yeniden
yaratacak ve Big Bang sonucunda a���a ��kt��� varsay�lan
"Tanr��n�n
zerrecikleri"
nin (Higgs Boson) s�rr�n� ayd�nlatmaya �al��acak. Yani b�y�k
patlamadan sonra ortaya ��kan bu canl� zerreciklerin, bir
enerji alan� ile b�t�nle�erek madde evreninin yarad�l���na
neden olup olmad�klar� ara�t�r�lacak.
�al��malar� 14 y�ld�r s�ren deney, bilim d�nyas�nda b�y�k
tart��malar yarat�yor.
ABD�li
bilim insanlar�n�n ba��n� �ekti�i bir grup
"Evrende
kara delik olu�acak"
korkusuyla deneye kar�� ��k�yor. CERN�deki bilim insanlar� ise
olduk�a rahat. Deneyin korkulacak bir yan� olmad���n�
g�stermek i�in d�nyan�n d�rt bir yan�ndan gazetecileri deneyin
ba�lang�c�n� izlemek i�in CERN�e davet ettiler. �nceki g�n de
internet sitesinde yay�nlad�klar� raporla, deneye y�nelik
denemelerin hi�bir tehlike ya�anmayaca��n� g�sterdi�ini
anlatt�lar.
Protonlar �arp��acak
Deneyi ba�latmak, yani makineyi �al��t�rmak kolay de�il. 27 kilometrelik
t�nelde 15 metre uzunlu�unda normal m�knat�stan 90 bin kat
daha g��l� 1500�e yak�n, y�ksek g��te m�knat�s var. Bu
m�knat�slar t�nelde tutulan her maddenin atomundaki proton
par�ac�klar�n� elektromanyetik dalgalarla h�zland�racak. Bu
par�ac�klar�n ���k h�z�na yak�n bir h�zda birbirleri ile
�arp��mas� i�in LHC�nin 8 par�as�, eksi 271 dereceye kadar
so�utulacak. Eksi 271 dereceye ula��ld���nda bir protona
k�tlesinin 7 bin kat� enerji verilecek ve par�ac�klar,
saniyede 40 milyon kez �arp��acak. 5000 GeV�lik (giga elektron
volt) iki protonun kafa kafaya gelme ihtimali �ok d���k, ancak
iki proton kafa kafaya �arp��t��� an ortaya ��kacak foto�raf,
"kara
madde"yi,
bir ba�ka deyi�le kay�p maddeyi g�sterecek.
40
milyon foto�raf
CERN, deneyde kullan�lmak �zere, y�ksek h�zl� a� �zerinden
birbirine ba�l� k�resel �apta binlerce bilgisayar�n yer
alaca�� �zel bir veri i�leme �ebeke sistemi geli�tirdi. Bilim
insanlar� buradaki ara�t�rmalarda edinilen yeni verilerin her
y�l 100 bin DVD dolduracak b�y�kl�kte olaca��n� belirtiyorlar.
CERN Bili�im Teknolojileri Departman Ba�kan� Wolfgang Von
Reuden, deney i�in geli�tirilen "Web Grid" sistemindeki 1
milyon i�lemcinin ana bilgisayara ba�l� �al��t���n�
belirtiyor. �arp��mada saniyede 40 milyon foto�raf �ekilecek.
Bu foto�raflar�n 2 milyonu "data" olarak tutulacak. Yani
saniyede 250 bin DVD�nin e�de�eri kaydedilecek. T�rkiye dahil
d�nyan�n d�rt bir yan�nda kurulan 140 bilgisayar merkezi ve 14
b�y�k data merkezi, kaydetme i�lemi yap�lacak. Reuden,
datalar�n tamam�n� CERN�de tutumayacaklar� i�in her 40 milyon
foto�raftan saniyede 200 karenin ATLAS�taki tetik�iler
taraf�ndan se�ilece�ini belirtiyor. Deneydeki datalar�n bir
milyonu elde tutulacak.
Zamanda Yolculuk M�mk�n m�? CERN�nin
kontrol merkezinde y�zlerce bilim adam� �al���yor. Merkez,
b�y�k deney �ncesi bilimsel spek�lasyonlar�n da hedefi oldu.
"Deney
sonucunda a���a ��kacak enerji evreni yutacak m�? Kara
delikler D�nya�y� yutacak m�?.. Zamanda yolculuk m�mk�n m�?"
gibi bilim d��� sorularla kar��la�an bilim adamlar�, deneyin
son derece g�venli, zarars�z ve �ok �nemli oldu�unu
s�ylediler.
(H�rriyet-08.09.2008)
Kara
Maddenin �pu�lar�
Bu
muazzam proje kapsam�nda ger�ekle�tirilecek deneyler esnas�nda
minyat�r kara deliklerin ortaya ��kmas� ve evrenin s�rekli
geni�lemesine neden olan
"kara enerji"
ye dair yeni ipu�lar�n�n elde edilmesi hedefleniyor. Cihaz
�al��t�r�ld��� zaman, m�knat�sla t�nelde h�zland�r�larak
yakla��k ���k h�z�na ula�acak protonlar, kar�� y�nden gelen
protonlarla �arp��acak. Bir saniyede 800 milyon �arp��man�n
beklendi�i deney esnas�nda her proton, saatte yakla��k 200 km
h�z yapan 400 ton a��rl���nda bir trenin �arpmas�na e�it bir
darbeye maruz kalacak. �arp��ma sonras�nda ortaya ��kt��� �ne
s�r�len Tanr��n�n zerrecikleri t�nelin i�ine yerle�tirilen
Atlas dedekt�r� taraf�ndan tespit edilecek. Bu asr�n en
iddial� bilimsel projelerinden biri olan deneyle ilgili
konu�an CERN�deki bilim adamlar� ekibinin ba�kan� Jos Engelen,
"Tanr��n�n
zerrecikleri"
nin varl���n�n ispat edilmesinin, insano�lunun
"Tanr��ya
muhtemelen
en �ok yakla�t���"
an olaca��n� s�yl�yor.
Tanr� Zerrecikleri nedir?
Edinburgh
�niversitesi teorik fizik�ilerinden Peter Higgs�in 60�l�
y�llarda ortaya att��� Higgs Boson Tanr��n�n zerrecikleri
(Higgs Boson), B�y�k Patlama�dan sonra ortaya ��kan
par�ac�klar�n ad�.
Peter Higgs�e g�re evren, kendisinin Higgs Alan� ad�n� verdi�i
bir enerji taraf�ndan yarat�ld�. S�z konusu varolu� enerjisi,
B�y�k Patlama sonras� ortaya ��kan par�ac�klarla etkile�ime
girerek
"Higgs
Boson"
ad� verilen zerreciklerin meydana gelmesine neden oldu. Bu
zerrecikler maddeye k�tle kazand�rd�. Higgs�in bu teorisi o
d�nemde
"Physics
Letters"
gibi sayg�n
fizik dergilerinden kabul g�rmedi. Ama her yeni g�r�� veya
bulu� uzun s�re klasik metotlar� takip edenler taraf�ndan
reddedildi�i i�in bilimsel ara�t�rmalar asla durmad�.
Kara
Delikler-Paralel Evrenler
Bilim
kara delikler ve evrenin s�rekli geni�lemesine neden olan kara
enerji hakk�nda hen�z temel bilgilere ula�amad�. Antik Yunan
filozoflar� ve ezoterik kadim okullar ise varolu�un �z� kabul
ettikleri ve
�Hill�
ad�n� verdikleri, ilksel bir
enerjinin varl���ndan ve bu enerjinin ne oldu�unu
anlad���m�zda yarad�l���n s�rr�n� ��zece�imizden hep s�z
ettiler. S�rekli d�n��en kara enerjinin kara delikler
yaratarak, paralel evrenlere ge�i� kap�s� oldu�unu, enerjinin
o ��kme an�nda ba�ka bir evrende yeni bir ba�lang�ca neden
oldu�unu tek bir evren de�il evrenler oldu�unu iddia eden
bilim adamlar� da var.
Bilimle
inanc�n ayn� k�pr� �zerinde birle�mesine tan�k olaca��m�z
ilgin� bir y�zy�lda ya��yoruz. T�m karma�alar�na ra�men bilim,
ayd�nlanma, yeni bak��, yeni g�r�� a��s�ndan iyi
de�erlendirilirse �ok k�ymetli bir �a�da ya�amaktay�z. Bu da
�a��m�za olumlu bir yakla��mla bakmam�z� sa�layacak �ok
�nemli bilimsel ara�t�rmalardan biri�
Evrenin
sonsuzlu�u, �� boyutlulu�un �tesi ve kara
delikler y�zy�llard�r bilim adamlar�n�n, ezoterik
��retilerle u�ra�anlar�n, felsefecilerin ve sanat��lar�n
zihinlerini me�gul etmektedir. Tasarlanan
kuramsal modeller kimi zaman �ok basit, bazense insan beyninin
s�n�rlar�n� zorlayacak nitelikte olmaktad�r. Yap�lacak en
g�zel �ey, bilim deste�ini ihmal etmemek, bilimden kopmamak
olacakt�r. |