|
Urfa
yak�nlar�nda yer alan G�bekli Tepe'de s�rd�r�len arkeolojik
kaz�larda, tarih �ncesi ya�am ve uygarl��a ge�i�le ilgili yerle�ik
bilgileri alt�st edecek buluntulara rastland�. Buluntular, ta�
�a��nda ya�ayan avc�-toplay�c� atalar�m�z�n yaln�zca ya�amda kalma
sava�� vermediklerini g�steriyor. Yakla��k 11 000 y�l �nce Anadolu
topraklar�nda ya�ayan atalar�m�z, g�nl�k gereksinimlerini gidermenin
yan� s�ra do�ay� anlamaya �al��m��lar, do�a�st� g��lerin ya da
tanr�lar�n varl���na inanm��lar, dinsel t�renler i�in d�zenli
aral�klarla bir araya gelmi�ler. Bu dinsel t�renlerde hep birlikte
inan�lar�n� simgeleyen hayvan ve insan kabartmalar�yla s�sl�
tap�naklar, dev boyutlu dikili ta�lar yapm��lar. Kaz�y� y�r�ten
kaz�bilimciler, bu verilere dayanarak yerle�ik ya�ama ge�i�te
ekonomik ya da ekolojik nedenlerin de�il, bu kalabal�k ve uzun s�reli dinsel
t�renlerin rol oynam�� olabilece�ini d���n�yorlar. Bu da uygarl���n,
san�ld��� gibi, Filistin ya da Mezopotamya'da de�il Anadolu'da
do�du�unu g�steriyor.

URFA yak�nlar�nda yer alan
G�bekli Tepe'de Alman arkeologlar�n y�r�tt��� kaz�larda,ilkel
avc�-toplay�c� atalar�m�z�n dinsel t�renler i�in yapt�klar� tap�naklar
g�n �����na ��kar�l�yor. Yakla��k 11 000 y�l �ncesine, �anak-��mlek�ili�in
hen�z bilinmedi�i ta� �a��na (�anak-��mleksiz neolitik �a�) ait olan bu
kal�nt�lar, Anadolu'da ya�ayan ilkel atalar�m�z�n da mimari yeteneklerinin
oldu�unu, hatta dinsel t�renler i�in d�zenli aral�klarla bir araya
geldiklerini g�steriyor. Bu yeni veriler, insanl�k tarihine ili�kin �nemli
bir yan�lg�y� ortaya koyuyor.
Yak�n bir zamana kadar, Filistin'deki Eriha (Jericho) ile Konya'daki
�atal H�y�k yerle�im alanlar�n�n, insanl���n uygarl�k ve k�lt�re do�ru ilk
ad�m�n� att��� zaman dilimi olan neolitik �a�a ge�i�i temsil ettikleri
san�l�yordu. Neolitik �a�da, avc�-toplay�c�lardan tar�mla u�ra�an, hayvan
yeti�tiren, evler yaparak, k�yler olu�turarak yerle�ik bir ya�am s�rd�ren
�ift�iler ortaya ��km��t�. Bug�ne kadar, �ift�ili�in yap�lmas�yla birlikte
ba�layan yerle�ik ya�am�n ekonomik ya da ekolojik nedenlerden dolay�
ortaya ��kt��� d���n�l�yordu. O d�nemin insanlar� art�k basit ve ge�ici
derme �atma kul�beler de�il, kal�c� ve dayan�kl� konutlar yap�yorlard�.
Dolay�s�yla, neolitik �a��n getirdi�i en �nemli de�i�imlerden say�lan
mimarl�k da yerle�ik ya�amla birlikte ortaya ��km�� olmal�yd�. Ne var ki,
G�bekli Tepe'de halen s�rd�r�len kaz�lar, bir�ok insan�n bir araya geldi�i
ve d�zenli aral�klarla yap�lan dinsel t�renlerin yerle�ik ya�ama ge�i�e
neden oldu�unu g�steriyor. Ayr�ca G�bekli Tepe'deki buluntular, mimarl���n
avc�-toplay�c�lar zaman�nda da var oldu�unu ortaya koyuyor.
Yakla��k 11 000 y�l �nce yap�lan dev tap�na��n ortaya ��kar�ld���
kaz�, Alman Arkeoloji Enstit�s� (DAI) ile Urfa M�zesi'nin ortakla�a
projesi olarak Alman kaz�bilimci Dr. Klaus Schmidt y�netiminde
y�r�t�l�yor. Bundan �nce, 1990 y�l�nda da, Alman Arkeoloji Enstit�s�'n�n
�stanbul �ubesinde �al��malar�n� s�rd�ren Anadolu'ya tutkun kaz�bilimci
Harald Hauptmann, G�bekli Tepe'ye 50 km uzakl�ktaki Nevali �ori'de o g�ne
de�in bulunan en eski tap�na�� g�n �����na ��karm��t�.

Schmidt'in G�bekli Tepe'de ortaya ��kard��� tap�na��n bu denli yank�
uyand�rmas�n�n nedeniyse onu yapanlar�n avc�-toplay�c� insanlar olmalar�.
O �a�larda ya�ayan avc�-toplay�c� insanlar, hen�z tam olarak yerle�ik
ya�ama ge�memi�lerdi ve �anak-��mlek�ili�i bilmiyorlard�. O nedenle
ya�ad�klar� d�nem �anak-��mleksiz neolitik olarak adland�r�l�r.Bu d�nem
g�n�m�zden 11 200 ila 8600 y�l aras�n� kapsar.
Daha �nce Nevali �ori'de de �al��m�� olan Schmidt, t�m�yle
�anak-��mleksiz neoliti�e ait olan G�bekli Tepe'yle, hem �anak-��mleksiz
hem de �anak-��mlekli neoliti�e ait evreler i�eren Nevali �ori aras�nda
b�y�k paralellikler, hatta kesin bir ba�lant� oldu�unu �ne s�r�yor.
Kaz�bilimci, bu iki yerle�im alan�n�n, daha �nce ortaya ��kar�lan ba�ka
yerle�im yerlerinden �ok farkl� olduklar� ve herhangi bir kar��la�t�rma
yap�lmas�n�n yanl�� olaca�� g�r���nde.
1992 y�l�nda Atat�rk Baraj�'n�n sular� alt�nda kalan Nevali �ori'de,
konut benzeri yap�lar�n ve havaland�rma delikleri olan ambarlar�n yan�
s�ra karma��k yap�l� mozaik tabanlar� olan bir tap�nak bulunuyordu.
Yakla��k 10 500 y�l �nce yap�lm�� olan tap�nak, �zerlerinde insan
kabartmalar�n�n yer ald��� destekler,bir mihrap,ta�tan oyulmu�,y�lanlardan sa� �rg�leri olan bir b�st, ayr�ca insan-hayvan aras�
fig�rlerden kopan par�alardan olu�uyordu. Kaz�bilimciler, G�bekli
Tepe'deyse, bug�ne kadar �aplar� 15 metreye varan daire bi�imli �� alan
ortaya ��kard�lar. Kaz� yerinde bulunan 16 destek ve kire�ta�� plakas�
�zerinde aslan, y�lan, �k�z, ko�, tilki ve turna kabartmalar� ya da
bunlar�n ta�a kaz�nm�� fig�rleri yer al�yor. Tap�na��, ayr�ca do�al
boyutlar�nda, ta�tan oyulmu� yabandomuzu, kaplumba�a ve akbaba heykelleri
s�sl�yor. Ayr�ca Nevali �ori'de bulunan bir insan heykelinin ayn�s�
G�bekli Tepe'de de ��kar�lm��. Kaz�bilimciler, �u ana de�in ��kar�lan
kal�nt�lardan, bu yerle�im alan�n�n ya��n�n en az 11 000 oldu�unu
hesaplam��lar. Yerle�im alan�n�n daha da eski d�nemlere ait olmas� y�ksek
bir olas�l�k; ��nk� hen�z alt tabakalara ula��lamad�.
G�bekli Tepe her ne kadar 1960'l� y�llardan bu yana biliniyorsa da,
b�lgenin �ok �zel ve �nemli oldu�unu kaz�bilimci Schmidt 1994 y�l�nda
ke�fetmi�. Kaz�bilimci, Urfa yak�nlar�nda yapt��� bir arazi �al��mas�
s�ras�nda yerdeki masif, i�lenmi�, bir k�sm� kaz�lm�� kire�ta��
plakalar�n� fark etmi�; birka� par�ay� incelemek �zere yan�na alm��.
G�bekli Tepe'de dikkatini �eken bir ba�ka �nemli olguysa, tepenin b�y�k
miktarlarda i�lenmi� �akmakta��yla dolu olmas�ym��. Nevali �ori'de
bulduklar�n� an�msayan Schmidt, bu tepenin alt�nda insanl�k tarihine ait
�ok �nemli kan�tlar�n olabilece�ini d���nm��; kaz�lar� �ok ge�meden
ba�latm��.

Kaz�ya ba�lar ba�lamaz da
�ok eski �a�lara ait olduklar� hemen belli olan duvarlar ve T bi�imli
destekler ortaya ��km��. Bu, kaz�bilimciler ad�na b�y�k bir ba�ar�. ��nk�,
yakla��k 11 000 y�l sonra, ta� �a�� insanlar�n�n yapt�klar�n� g�n�m�ze
getirmi� oluyorlard�. Kaz�bilimciler buluntulara bakarak, "ilkel"
avc�-toplay�c�lar�n ya�am� konusunda �imdiye kadar yan�ld�klar�n�
anlad�lar. Art�k belli ki, avc�-toplay�c�lar, ya�amlar�n� hi� de �yle tek
d�ze, yaln�zca kar�n doyurmak ve �teki ya�amsal gereksinimlerini
gidermekle ge�irmiyorlard�. Birbirinden ilgin� dev boyutlu hayvan
kabartmalar� ve heykelleri, bu insanlar�n ya�am�nda ba�ka renkler de
oldu�unu g�steriyor. Kal�nt�lar, paleolitik �a�dan (avc�l�k-toplay�c�l�k)
neolitik �a�a (tar�mc�l�k ve hayvanc�l�k) ge�i� s�ras�nda, insanlar�n el
becerilerinin ve sanatsal yeteneklerinin �nemli �l��de geli�mi� oldu�unu
ortaya ��kar�yor.
Arkeologlar, ayr�ca, G�bekli Tepe'deki en eski yap�lar�n dairesel
bi�imli, daha yeni yap�lar�nsa dikd�rtgen bi�imli olduklar�n� saptam��lar.
Bu yap�lar�n �at�lar�n�n olup olmad��� hen�z bilinmiyor. G�n �����na
��kar�lan �� metre uzunlu�undaki desteklerden baz�lar�, �evrelerindeki
duvarlardan daha al�ak. Bu da, kabartmalarla s�sl� bu s�tunlar�n �at�lara
destek ama�l� kullan�lmad�klar�n� g�steriyor. Kaz�bilimciler, bu
kaz�klar�n, b�lgede ya�ayan toplulu�a ya da kabileye ait totemler
olabilecekleri �zerinde duruyorlar. Demek ki o �a�larda ya�ayan insanlar
do�a�st� varl�klara inan�yorlarm��.
Kaz� alan�nda, yerle�ik ya�am oldu�unu kan�tlayacak odalara,
yemeklerin pi�irildi�i ocaklara ve topluca oturulan salonlara, hatta insan
iskeletlerine �u ana de�in rastlanmad�. Oysa Nevali �ori'de yap�lan
kaz�larda, ta� �a�� insanlar�n�n �l�lerini evlerinin i�ine, taban�n alt�na
g�md�kleri ortaya ��km��t�. Ama G�bekli Tepe'de y�r�t�len kaz�lar hen�z bu
d�zeye ula�mad�; �u ana de�in toplam kaz� alan�n�n �ok k���k bir b�l�m�
ortaya ��kt�. �n�m�zdeki aylarda, bu konulardaki soru i�aretlerinin netlik
kazanmas� bekleniyor.
Kaz�
alan�nda bulunmu� olan bazalttan yap�lm�� kaplar ve i�lenmi�
�akmakta�lar�ndan, neolitik �a� insanlar�n�n kal�c� olmasa bile, en
az�ndan ge�ici bir d�nem G�bekli Tepe'de ya�ad�klar� anla��l�yor. Ancak bu
insanlar�n, 300 metre y�kseklikte, suyun olmad��� bu tepede neden
ya�ad�klar� hen�z bilinmiyor. Dahas�, evlerini yapabilmek i�in bal���� da
tepeye kadar ta��m�� olmal�lar. Bu bulgular g�z �n�nde bulunduruldu�unda
�u �nemli sonuca var�l�yor: B�y�k olas�l�kla G�bekli Tepe, b�lgede
ya�ayanlarca dinsel ama�lar i�in d�zenli olarak ziyaret edilen bir bulu�ma
yeriydi. �nsanlar�n orada ne kadar s�re kald�klar� neler yapt�klar� ve ne
kadar insan�n bu merkezde bir araya geldi�iyse ileri a�amalar�nda ortaya
��kacak.Kaz�bilimciler,tahminlerinde bir ad�m daha ileri giderek,
G�bekli Tepe gibi yerle�im alanlar�n�n belirli bir b�lgeyi denetlemesi
olas�l��� duruyorlar. B�yle bir merkezi yerle�im, hiyerar�ik yap�daki bir
toplulu�un varl���n� ortaya koyuyor. Belki de b�lgede ya�ayan kabile,
dinsel t�renleri d�zenleme d���nda, g�ndelik ya�amla ilgili i�leri de
denetim alt�na al�yor; aletlerin �retim ve da��t�n d�zenliyor, avc�l���
denetliyor, hayvan postlar�n�n da��t�m�n� �stleniyordu.
Elde edilen bulgulardan, G�bekli Tepe'deki yerle�imin aniden, yakla��k
9500 y�l �nce sona erdi�i anla��l�yor. Schmidt, inan�lar�n de�i�mi�, belki
de yeni inan�lar�n ortaya ��km�� olabilece�ini d���n�yor.
Yakla��k 8600 y�l �nce ba�layan �anak-��mlekli neolitik �a��n
ba�lang�c�na bak�lacak olursa, o d�nemdeki yerle�imlerin su ya yeralt�
kaynaklar�na yak�n yerlerde olduklar� g�r�l�yor. Bu d�nemlerden elde
edilen kal�nt�lar, tar�mc�l�kla hayvanc�l���n yayg�n oldu�unu g�steriyor.
�anak ve ��mlekler �zerine yap�lan ve di�ili�i �ne ��karan resimlerden
"do�urganl���n" �nem kazand��� anla��l�yor.
Kaz�bilimciler, toplumsal ya�ant�n�n �ift�ili�e y�nelmesini genellikle
a��r� avlanmaya, iklim de�i�imlerine ya da n�fus patlamas�na ba�l�yorlar.
Oysa Schmidt, �ift�ili�e ge�i�i farkl� a��kl�yor. Ona g�re, �evredeki
avc�-toplay�c�lar�n dinsel t�renlere kat�lmak �zere G�bekli Tepe gibi dini
merkezlerde k�sa s�reli de olsa d�zenli aral�klarla bir araya gelmeleri,
tar�mla hayvanc�l���n ba�lamas�na yol a�t�. ��nk� bu kadar kalabal�k bir
insan toplulu�unu av hayvanlar�yla doyurmak olanaks�zd�.
Peki, insanlar�n hen�z �anak-��mlek�ili�i bilmedi�i, avc�-toplay�c�
olarak ya�ad���, ancak b�y�k sanatsal yap�lar� ortaya koyabildi�i bu ge�i�
d�nemi neden daha �nce ke�fedilmemi�ti?
Bu olgu, Bat�l� kaz�bilimcilerin �ncil'deki Kutsal �lke'yle ilgili
s�ylemleri ispatlama h�rslar�yla a��klanabilir. �ncil'in izinden giden
kaz�bilimciler, dev duvarlar�yla Eriha'y� (Jericho) ke�fettiler.
�rd�n'deki bu yer, �zerinde fazla tart���lmadan insanl���n ilk b�y�k
yerle�im alan� ilan edildi.
Kaz�bilimciler, tarih�ncesine ait ba�ka yerle�im alanlar�n� �rd�n'de,
Dicle ve F�rat �rmaklar�n�n verimli ovalar�nda arad�lar ve tahminlerinde
yan�lmad�klar�n� ke�fettiler. Sonraki y�llarda, kaz�bilimciler, bu iki
�rma��n ��kt��� yer olan G�neydo�u Anadolu b�lgesini (�st Mezopotamya)
ke�fettiler ve buralarda �nemli buluntulara rastlad�lar. B�ylece,
"Bereketli Hilal" olarak adland�r�lan ve Filistin'deki L�bnan Da��'ndan
kuzeydeki Amanos Da�lar�'na uzanan, Do�u Toroslar�n g�ney ete�ini
izleyerek Zagros Da�lar�'yla g�neye k�vr�lan b�lge uygarl���n be�i�i ilan
edildi. Tar�m ve hayvanc�l�kla ilgili �ok erken d�nemlere ait buluntular,
bir neolitik devrimin ger�ekle�mi� olabilece�ine ili�kin tezleri
do�ruluyordu. Neolitik devrim, beraberinde yeni beslenme ve toplumsal
ya�am bi�imlerini, en �nemlisi, uygarl���n do�u�unu getirmi�ti.
Peki, insanlar neolitik �a�dan �nce nas�l ya��yorlard�? G�nlerini
yaln�zca temel gereksinimlerini sa�lamakla m� ge�iriyorlard�? Bu sorunun
yan�t�n� merak eden kimi arkeologlar, 1960'h y�llarda "Bereketli Hilal"in
kenar b�lgelerini ara�t�rmaya ba�lad�lar ve �nemli bulgular elde ettiler.
Zagros ile Toros s�rada�lar�n�n eteklerinde, daha �ift�ili�e ve yerle�ik
ya�ama ge�meden k�lt�rel de�erlere sahip geli�mi� bir ta� �a�� k�lt�r�ne
ait bir�ok yerle�im alan�n� ke�fettiler.
Bu k�lt�rel de�erler �u s�ralar Urfa b�lgesinde g�n �����na ��k�yor.
Kaz�bilimciler Schmidt ve Hauptmann, ba�ka yerlerde de G�bekli Tepe'deki
kal�nt�lara benzer kal�nt�lar�n bulundu�undan ku�ku duymuyorlar. Gelecekte, T�rkiye'nin g�ney b�lgelerinde , Suriye'nin ve Irak'�n kuzeyinde
yap�lacak kaz�lar bu �ng�r�leri do�rulayabilir. �uras� kesin ki, mimarl�k
yerle�ik ya�amla birlikte ortaya ��kmad�, ondan �nce de vard�. Dahas�,
insanl���n k�lt�rel geli�imi (uygarl�k), Akdeniz'in do�u k�y�lar� gibi tek
bir b�lgede de�il, bir�ok �ekirdek b�lgede ortaya ��kt�. Bu �ekirdek
b�lgelerden biri de, G�neydo�u Anadolu. �yleyse, de�i�en ya�am bi�imi
toplumsal yap�y� bi�imlendirmedi. Tersine, artan bilin� d�zeyi insan�n var
olu� bi�imini etkiledi.

��in tuhaf y�n�, �anak-��mlek�ili�i hen�z tan�mayan ta� �a��
insanlar�n�n geli�mi� k�lt�rel bilin� d�zeyi, yerle�ik ya�ama ge�i�le
birlikte t�m�yle yok oluyor. Yap�lan kaz�lar, �anak-��mleksiz neoliti�e
ait yerle�imlerin �o�unun, �anak-��mlekli neoliti�e ge�i�te yok
olduklar�n� g�steriyor. Dev ta� heykelleri, de�i�ik hayvan motifli
kabartmalar�yla dinsel t�renlerin yap�ld��� eski dini merkezlerin
g�steri�i kayboluyor, her �ey s�radanla��yor. K�saca, eski tanr�lar�n
yerini ba�ka �eyler al�yor. �yleyse, �anak-��mleksiz neolitik �a� bir
geli�me d�neminin sonu mu? Belki de tersine, �ok sonralar� ba�ka bir yerde
ortaya ��kacak yeni bir d�nemin habercisi oldu bu �a�; bizler hen�z
aralar�ndaki ba�lant�y� kuramad�k.
Hauptmann konuya ��yle bir yorum getiriyor: "Belki de neolitik �a�
insanlar�n�n "tanr�lar�", 4000 ila 3000 y�l �nce Mezopotamya uygarl���
insanlar�n�n tapt�klar� tanr�lar�n benzerleriydi. Nevali �ori ve G�bekli
Tepe'de, daha sonra S�merlerin k�lt�rlerinde bulaca��m�z bir �eylerin �n
haz�rl��� olu�turuldu."O halde tanr�lar t�m�yle yery�z�nden
silinmiyorlar, yaln�zca ba�kala��m ge�iriyorlar.
(T�B�TAK
Bilim ve Teknik, Eyl�l 2000 -
Ay�eg�l Y�lmaz G�nen�
-)
MEDEN�YETLER BULU�MASININ BE���� ANADOLU
TIKLAYIN !
Anadolu'da 3500 y�ll�k T�RK izi
TIKLAYIN !
|
|