Felsefe

WWW.ASTROSET.COM

 

IMMANUEL   KANT

  18. YY��n en �nemli felsefecisi olan Immanuel Kant, felsefe tarihi i�in bir d�n�m noktas�d�r. Kant��n ilk felsefi d���ncelerini kendisinden dev�irdi�i Leibniz-Wolf felsefesi rasyonalist bir felsefedir. Rasyonalizm, do�ru bilgiye vard�ran organ�n (a priori) bilgileri olan ak�l oldu�una inan�r. Yeni�a�da bu rasyonalist anlay���n olu�mas�n� matematik ve fizik sa�lam��t�r.
 
A priori bilgi Kant�a g�re do�u�tan gelen daha do�rusu deneyden gelmemi�, d���nce bilgisinde bulundu�u �teden beri ileri s�r�len bilgi t�r�d�r. Kant temel ��retisini bu "a priori" kavram� �zerine kurmu�tur.
  Do�a ile ak�l aras�nda buldu�u uygunluktan cesaret alan
"ayd�nlanma d���ncesi" bundan sonra yaln�z do�a olaylar�n� de�il, manevi olaylar� da ak�lda yerle�ik olan ilkeler ile a��klamaya giri�mi�, ak�l i�in �do�u�tan yani a priori� olan kavramlar ve ilkeler ile �Tanr�� y� da, ��yi� yi de, �Adaleti� de  bilece�imize inanm��t�r.
  Kant�a g�re insan, Tanr�sal ak�ldan pay alm��t�r.
��lk temel ak�l� �Tanr�� yaratmas� s�ras�nda bir yandan evrene, �b�r yandan da insan ruhuna s�z� ge�en ilkeleri yerle�tirmi�tir. ��te nesne ile d���nce aras�ndaki uygunluk da bu y�zdendir. Tanr�, evrenin i�ine matematik-mekanik ilkeler yerle�tirmi�tir dolay�s�yla Tanr� b�y�k bir mant�k��, matematik�i gibidir.
  Tanr� evreni mucizelerle de�il, rasyonel yasalarla y�netir. Ger�i bu yasalar� o kendisi koymu�tur ama bir defa yaratt�ktan sonra evrenin gidi�ine art�k kar��amaz olmu�, onu kendi kendine i�lemeye b�rakm��t�r. Tanr�, kendisini i�leten ilkeleri
��nceden kurmu�� oldu�u do�an�n arac�l��� ile y�r�t�r. Tanr��n�n bizi �a��rtaca��ndan korkamay�z; d�zensiz, kaotik bir �ey bekleyemeyiz; bu d�nyada her �ey yolundad�r, iyidir; Tanr��dan k�t� �ey gelmez.

  Kant Felsefesi iki d�neme ayr�l�r
  Geli�mesi bak�m�ndan Kant��n felsefesi iki d�neme ayr�l�r: 1. Kritik �ncesi d�nemi, 2. Kritik d�nemi.
1781 y�l�nda yay�nlanan
�Salt Akl�n Kriti�i� ile Kant��n �Kritik Felsefe� denen felsefe g�r��� ba�lam��t�r. Yenilik, Kant��n �salt� kavram�n� geni�letmesi ile ba�lamaktad�r. �Salt� bilen s�je de bulunan, deneyden gelmemi� olan bir form ��esi demektir.
  Kant�a g�re hem g�r�de, hem de d���ncede a priori olan bilgi ��eleri vard�r ve onu ilgilendiren de,
�kesin a priori� dir, yani deney ile hi�bir �ekilde kar��mam�� olan bilgi ��eleridir. Onun a priori�ye bu ilgisi, bir yandan konular� gere�i a priori bilgilerle �al��an metafizi�i ele�tirmek iste�indendir; �b�r yandan da a priori bilgiyi deney bilgisinden �st�n sayd���ndand�r. ��nk� a priori bilgi, �zorunlu� ve �t�mel ge�erli�i� olan bilgidir. A priori bilgiyi, a posteriori bilgiden yani deneyden t�remi� olan bilgiden ay�ran da bu �l��d�r. �A posteriori� olan bilgiler sallant�l�d�rlar yani g�zlemlerle boyuna d�zelirler. Buna kar��n, a priori bilgiler zorunludurlar yani deneyin, bunlar�n ba�ka t�rl� de olabileceklerini g�stermesine olanak yoktur.
  Kant yarg�lar� �nce iki bak�mdan iki�er iki�er ay�r�r sonra da bunlar� aralar�nda birle�tirir. Bir bak�mdan
a priori (deneyden gelmeyen) ve a posteriori (deneyle elde edilen) yarg�lar, �b�r bak�mdan da analitik ve sentetik yarg�lar olarak ay�rt edilir.
  Analitik yarg�lar yaln�z kavramlar� a��klayan kavram�n tan�m�nda sakl� olan
�ayd�nlatan� yarg�lard�r. �Cisimler yer kaplarlar� yarg�s�nda yeni bir �ey ��renemeyiz ��nk� �yer kaplama� zaten cismin tan�m�n�n i�inde bulunmaktad�r. Buna kar��l�k, sentetik yarg�lar bilgimizi geni�letirler, �o�alt�rlar ��nk� bunlarda kavram�m�z�n d���na ��k�p onu ba�ka kavramlar ile birle�tiririz ve ba�ka kavramlar aras�nda ba�lant�lar kurar�z. �Cisimler a��rd�rlar� yarg�s�nda yeni bir �ey ��renirim ��nk� �a��r olmak� cisim kavram�nda kapsanm�� de�ildir; burada �cisim� kavram� ile �a��rl�k� kavram�n� bir araya getiriyorum, onlar�n aras�nda bir ba� kuruyorum.
  Analitik yarg�lar yani yaln�z kavramlar� a��klayan yarg�lar, karakterleri gere�i, hep
a priori �dirler, deneyden gelmezler. Buna kar��l�k, sentetik yarg�lar; bilgimizi geni�letip, �o�altan yarg�lar i�inde a posteriori, deneyden t�remi� olanlar� da vard�r.
  Kant�� ilgilendiren; hem sentetik hem de
a priori olan yarg�lard�r. Sentetik a priori yarg�; hem bilgimizi geni�leten, hem de deneyden gelmeyen yani zorunlu ve t�mel ge�er olan bilgiler demektir. B�yle yarg�lar var m�? Kant�a g�re var ve �Salt Akl�n Kriti�i� nin ba�l�ca �devi de, bu �e�it yarg�lar�n dayand��� temeli bulup g�stermektir. Bilgide kesinlik, ancak salt deney bilgisinin d���na ��k�p bu gibi sentetik apriori yarg�lar� kullanmaya hakk�m�z olan yerde olabilir.

  �imdi, metafizikte bu gibi sentetik a priori yarg�lar m�mk�n m�? ��te Kant i�in b�t�n mesele budur ��nk� �Salt Akl�n Kri�iti� nin ana konusu,�Metafizik m�mk�n m�d�r? Ya da t�pk� matemati�in ve fizi�in oldu�u �ekilde bilimsel olan bir metafizik olabilir mi?� �nermesini i�erir. Demek ki, a priori olan sentetik yarg�lar, bir yandan yaln�z duygular�n, �b�r yandan da yaln�z d���ncenin sa�lad���ndan ba�ka t�rl� olan bilgilere bizi vard�rmaktad�rlar. Bu �e�it bilgi deneyden gelemez yoksa ona a priori diyemezdik. Bu bilgi deneyden ba��ms�zd�r ama her t�rl� deneyin temelidir, altyap�s�d�r; ancak bu t�rl� bilgi deneye sa�lam bir ba�lant� kazand�rabilir.
  �rne�in sentetik
a priori bir yarg� olan �u �her olay�n bir nedeni vard�r� �nermesi, ind�ktif olarak temellendirilemez; onun i�in a priori�dir. Ama bu �nermenin ge�erli�i varsa, o zaman deney d�nyas�ndaki en k���k bir olay bile bir nedenler zinciri i�inde yer al�r; bununla da deney d�nyas� d�zenli bir b�t�n haline getirilmi� olur.
  Kant��n birbirleriyle tam olarak denkle�tirilmeyen iki davran��� var: Bir yandan metafizik d��man� bir anlay��, �b�r yandan da pratik ak�l temeli �zerinde, ak�l bak�m�ndan zorunlu olan yeni bir metafizik kurmak denemesi.
  Metafizik d��manl���, a�k�n olan� bilemeyece�imizi ileri s�ren ��retiye tutarl� olarak ba�l� kalmak demektir. Biz ancak fenomenleri, deney �er�evesine girenleri biliriz; onun i�in bu �er�eveyi a�andan (a�k�n olandan) ka��nmal�d�r;
�kritik� ten maksat da, �duyular-�st�� ye ge�meyi �nlemektir. �Salt Akl�n Kriti�i�nden ��kan ba�l�ca sonu� budur. Buna kar��l�k Kant��n pratik akla dayanan yeni bir metafizik kurmak isteyi�inden ��phe edilemez.  B�ylece o, teorik ak�l ile bilimsel bir metafizik kurulamayaca��n� g�stererek, bu zamana kadar bu yolla geli�tirilmi� olan metafizi�i y�kt�ktan sonra, yeni metafizi�i pratik ak�l inanc� �zerinde, duyguya de�il de, akla dayand��� i�in zorunlu olan bir inan� �zerinde kurmay� denemi�tir. Onun i�in �Kant metafizi�i y�km��t�r� demek pek do�ru olmaz; y�kt��� bir metafizik yan�nda kurdu�u bir metafizik de var demek daha do�ru olur.
  Kant bir s�z�nde ��yle demi�tir:
��nsan akl�n�n bilgilerinin bir �e�idinde garip bir al�nyaz�s� var: Ka��namad��� sorular y�z�nden tedirgin olmak; ger�i bu sorular akl�n kendi yap�s�ndan ��karlar ama o bunlara yan�t da veremez; ��nk� bunlar insan akl�n�n her t�rl� g�c�n�n �st�ne ��karlar.� �Ama bu sorulara yan�t veremezlik de edemez insan; bu y�zden �sonu gelmeyen �eki�melerin� i�ine d��m��t�r. Bu �eki�melerin ge�ti�i alan�n ad� da metafiziktir. Bir zamanlar metafizi�e �bilimlerin krali�esi� g�z� ile bak�l�yordu ama �a��m�zda da hor g�r�l�yor, �itilip kak�l�yor�; bu gibi ara�t�rmalara ald�r�� edilmiyor, diyordu Kant ama ald�r��s�zl�k bo�unad�r, ��nk� insan do�as� metafizi�e ve bu tip konulara ilgisiz kalamaz� diyerek a��kl�yordu d���ncelerini. Kant��n bu s�zlerinin g�n�m�z i�in de ge�erli�ini yitirmedi�i g�r�l�yor.

  Kant, �teorik ak�l� ile �pratik ak�l� aras�nda; do�ay� �mekanist� olarak a��klama ile �teolojik� olarak a��klama aras�nda; �do�ru�, �yararl��, �iyi� ve �g�zel� de�erleri aras�nda; �do�ru� ve �yanl���� bilme aras�nda kesin s�n�rlar �izmeye �al��m��t�. Onun her alan s�n�rlar�n� belirtmek isteyi�i, felsefesinin kritik niteli�i ile ilgilidir. �Kritik� deyimi bir anlam�yla �ay�rma� demektir. Oysa Kant�tan sonra Alman idealistlerinin ana tutumu, sisteme varmakt�r. �Sistem� d���ncesi ise, daima ayr�l�klar�, birle�tirmek, kar��tlar� uzla�t�rmak ister. Sistem de b�t�n d���nceler tek bir ana �nermeye s�k� s�k�ya ba�lan�r, bundan tutarl� olarak t�retilir.

Kant felsefe tarihi i�inde ba�l� ba��na bir okul olma niteli�i ta��yan ender filozoflardand�r.

 
 

Astroset 2004-2010