|
�slamiyetten �nce t�m T�rk
toplumlar�nda and-i�me t�renleri �nemli yer tutard�. Bahaeddin
�gel, D�nden Bug�ne T�rk
K�lt�r�n�n Geli�me �a�lar� adl� eserinde
(T�rk
D�nyas� Ara�t�rmalar� Vakf� yay�n�, �stanbul 2001)
�u ifadeleri
kullanmaktad�r
(sayfa 292):
"Y�e�i kral�n�n ba��
alt�nlat�l�p and kadehi yap�ld�. B�y�k devlet akit ve
andlar� bu kadehle yap�ld�. G�kt�rk devleti kendisini eski
Juan-Juan devletinin miras��s� olarak g�rd�. M.�.43 y�l�nda
Hunlar ile �in el�ileri aras�nda andla�malar
�and kadehi� ile yap�ld�."
Bu s�zlerden anla��laca�� �zere t�m �nemli olaylarda (tahta
��kma veya di�er bir devlet ile yap�lan anla�malarda) and
i�ilmektedir. Burada dikkat �eken s�z and
i�ildi�i
asla and-s�ylenmedi�idir. Ayr�ca bug�n kullanmakta oldu�umuz
�anla�ma�
s�z�n�n asl� �andla�ma�
oldu�u g�r�l�yor. Yani,
kar��l�kl� oturup anla�ma imzalanm�yordu, kadeh kald�r�l�p
and-i�iliyordu.
And i�ilen kadehin ad� da
�tolu�
idi.
(Bkz.
18 say�l� Akhenaton-Khan-Aton ba�l�kl� yaz�m)
Ayn�
eserin 295 sayfas�nda ise �u s�zler vard�r:
�Cengiz han�n k���k
o�lu tahta ��kmadan �nce, kendi yerine, Toluy�un han olmas�n�
istemi�ti. Tahta ��karken kadehi Toluy�un elinden ald�. Orada
bulunanlar�n hepsi 9 defa diz ��kt�ler.�
Mo�ollarda and kadehi olan �tolu�
�ylesine �nemseniyordu ki Cengiz Han o�ullar�ndan birine Toluy
ad�n� verdi. B. �gel, �zbek saray�ndaki K�m�z (at s�t�) i�me
t�resini �u �ekilde aktarmaktad�r
(sayfa 297):
�Padi�ah,
k�m�z ad� ile �nl� olan temiz i�kiyi biraz i�er ve devletin en
ileri gelenine ikram eder. O da kadehin t�m�n� i�er. ��ki
i�me, b�ylece t�re �zere s�rer gider. Beyler ile komutanlar
tamam olduktan sonra askerlere s�ra gelir.�
Yaz�n�n hen�z pek az kullan�ld��� d�nemlerde verilen s�z�n
b�y�k �nemi vard�. Bu bak�mdan and-i�me t�renlerinde
kullan�lan kadeh (tolu) �zel olarak yap�l�r ve T�rk
toplumlar�n�n �e�itli kutsal hayvanlar� bu kadehte
�ekillenirdi. Alttaki resimlerde �e�itli T�rk toplumlar�n�n,
g�n�m�zde m�zelere konmu� olan, and tolular�n� g�r�yoruz. Bu
kadehlerin boynuz gibi e�ri olduklar�na dikkatinizi �ekerim.
Her birinde �sl�miyetten �nceki T�rk toplumlar�nda kutsal
say�lm�� olan geyik, at, va�ak, da� ke�isi ve aslan gibi
hayvanlar tolu ile estetik bir �ekilde b�t�nle�mi�lerdir. Bu
kadehlerin yap�m�nda �nceleri i�i bo� da� ke�isi boynuzu
kullan�l�rken, zamanla alt�n veya g�m��, bazen de bak�r
madenleri kullan�lm��t�r.
Bu tolu kadehlere Yunanca
�Rhytos�
ve �ngilizce �Rhyton� (okunu�u
rayton)
denmektedir. Fakat �ngilizce
rayt olarak okunan ve
�Rite�
olarak yaz�lan s�zc�k ise
�t�re�
demektir. �u halde s�zc���n
Rayt-On
�eklinde s�yleni�ine bakarsak
and i�mek i�in kullan�lan tolu kadehinin anlam�
�Evrensel T�re� olmaktad�r. Bu
ba�lamda Frans�zca �rituel�
ve �ngilizce �ritual�
s�zc�kleri
�t�reye ba�l� ayin� anlamlar�n�
i�erirler. T�m Asya ve Avrupa�daki kadim k�lt�rlerin and-i�me
t�renlerinde kadim T�rk k�lt�r�ne ait kutsal hayvanlar� i�eren
tolu kadehlerini y�zy�llar, hatta biny�llar boyunca kullanm��
olmalar� basit bir tesad�f olamaz.
 |