|
�smail Emre kutsal kitaplar�n de�ersiz k���t olmad�klar�n� ve
her an canl� mesajlar i�erdiklerini, bu bak�mdan o �l�ye a��t
yakmad���n� belirtiyor. D��� �zg�n dursa da, hakikati bilen
i�inin g�ld���n� s�yl�yor. Yunus Emre de kendisini benzer
�ekilde as�l hakikat bilgisine ula�t���n� s�yl�yor:
Hem
b�t�n�m, hem zahirim,
Hem evvelim, hem �hirim,
Hem ben
O�yum hem O benim,
Hem O
kerim-� Han benim.
Burada �Kerim-� Han�
Ulu Han demek oluyor. ��nk� kendisi hem ge�mi�i hem de
gelece�i kapsayan, dolay�s�yla an i�inde var olan bilge ki�i
oluyor. Ayn� �eyi �smail Emre de s�yl�yor:
Nokta
oldu evvel-�hir,
Sat�r
oldu b�t�n-zahir,
Kitab�d�r benim g�nl�m,
A��ld�
olunca T�hir.
Tahir = Temiz demek
olup, g�n�l temiz olunca evvel, �hir, b�t�n, zahir onun g�n�l
kitab�na yaz�ld� diyor. �smail Emre �iirini ��yle tamaml�yor:
O,
benlikten giymi� libas,
Safa
bilmez, �ekiyor yas,
Emre,
varl���ndan soyun,
Halk-edende yok iltimas.
Anadolu bilgelerinin
ortak g�r��� olan bu d�rtl�kte �smail Emre benlik denen egonun
bir �rt�, hakikate ula�man�n engeli oldu�unu s�yl�yor ve bu
�rt� durdu�u s�rece mutlu olman�n m�mk�n olamayaca��n�
belirtiyor. Ego sahibi ki�iler Yunus�un bilgeli�ini de
kabullenmekte zorluk �ekerler. Onu basit bir halk �airi olarak
yorumlarlar. ��te bu bak�mdan �iirlerini iki anlaml� yazm��,
hakikatte s�ylemek istedi�inin �st�n� �rtm��t�r. Bu t�r bir �iire �rnek
vereyim:
��kt�m
erik dal�na anda yedim �z�m�,
Bostan
�ss� kak�y�p der �ne yersin kozumu�.
Kerpi�
koydum kazana, poyraz ile kaynatt�m,
�Nedir?�
diye sorana, band�m verdim �z�n�.
G�zs�ze
f�s�ldad�m, sa��r s�z�m i�itmi�,
Dilsiz
�a��r�p s�yler, dilimdeki s�z�m�.
Yunus
bir s�z s�ylemi�, hi�bir s�ze benzemez.
M�naf�klar elinden �rter mana y�z�n�.
Erik ek�i, �z�m tatl�d�r.
Erik dal�na ��k�p �z�m yemekle �d�nyan�n ek�i ya�ant�s�n�n
tatl� y�nlerini buldum� demek istiyor. �Bostan �ss�� ile bu
maddi d�nyaya hakim olmak isteyenleri kast ediyor. Onlar i�in
varl�k �etin ve kat� bir ceviz gibidir. Yunus i�in tatl� ve
yumu�ak olan onlara ac� ve sert gelir. Bu bak�mdan erik
a�ac�n� ceviz a�ac� olarak g�r�rler.
Kerpi� tu�lan�n eski
ad� olup toprak ve samandan yap�lm��t�r. Poyraz gibi so�uk bir
r�zgarla kaynamas� m�mk�n de�ildir. Yunus, kerpi� kadar sert
nesnelerin bile �z�ne ula�man�n m�mk�n oldu�unu belirtiyor.
Yunusun s�zleri be� duyu ile alg�lanacak ve mant�k
�er�evesinde anla��lacak s�zler de�ildir. Bu s�zleri
seslendirmek i�in dil sahibi olmak gerekmez.
Yunus Emre �yle bir
s�z s�ylemi� ki hi�bir anlam� yok. Ama esas amac�, ikilikte
kal�p birli�i ve tekli�i ret edenlerden s�zlerinin anlam�n�
�rtmektir.
Anadolu bilgelerinin
k�k� Horasan b�lgesi ve T�rkmenistan k�lt�r�d�r. Ahmet Yesevi
kolu Hac� Bekta� Veli, Taptuk Emre ve Yunus Emre zincirini
olu�turmu�tur. Bu koldan gelen ve pek tan�nmayan ���R�
mahlasl� bir bilge �airin uzun olan �iirinden bir b�l�m sunmak
istiyorum:
�u fen�
m�lk�ne �ok geldim gittim,
Ya�mur
olup ya�d�m, ot olup bittim.
Urum
diyar�n� ben ir�at ettim,
Horasan�dan gelen Bekta� idim ben.
G�hi
nebi, g�hi veli g�r�nd�m.
G�hi
uslu, g�hi deli g�r�nd�m,
G�hi
Ahmet, g�hi Ali g�r�nd�m,
Kimse
bilmez s�rr�m, kalla� idim ben
�imdi
hamd�lillah ��R� dediler,
Geldim,
gittim, z�t�m hi� bilmediler.
S�rr�m�
kimseler fehmetmediler
Hep
mahluk kuluna karda� idim ben.
Bilge olan ki�i
kendini tek bir ki�i olarak alg�lamaz. Onun bir ba��, bir
ge�mi�i vard�r ve bu ge�mi� �zerine kurulu bir k�lt�r gelene�i
de vard�r. Bu k�lt�r sadece �iir ile yetinmemi� ayr�ca d�zyaz�
(nesir) eserler de vermi�tir. Genelde bu t�r d�zyaz� metinleri
14 ve 15. y�zy�llarda ortaya ��km�� olan
Evliya Menkibeleri�dir. Bu metinler �nl�
tarikat ki�ilerinin ya�ant�s�n� ve ola�an�st� ser�venlerini
anlat�r.
Bu t�r�n en yayg�n
ve �nl�s�
Hac� Bekta� Veli Velayet-namesi�dir. Daha bir�ok
bilge ki�inin uzun ya da k�sa menak�b� vard�r. Bunlar o
ki�inin �l�m�nden sonra m�ritlerince yaz�lm��t�r. Biraz abart�
ve hayal i�erdiklerinden ger�ek tarihi �al��malara kaynak
te�kil etmezler. Ama, edebiyat eseri olarak de�er ta��rlar. Bu
menk�belerde Asya �aman k�lt�r�nden bir�ok iz bulmak
m�mk�nd�r. �rne�in s�z konusu ki�i bir anda �ekil de�i�tirir,
geyik olur, bi�imden bi�ime girer. Biri g�vercin olur, di�eri
do�an. Tahta k�l��la k�ffar� haklar, bir kap yemekle bir
orduyu doyurur, hastalar� iyi eder.
Sonu�ta, Anadolu
bilgeli�inin sevgi, sayg� ve cesaret de�erleri �zerinde
y�kselen �nemli bir k�lt�rel yap� oldu�unu s�ylemek m�mk�nd�r. |