|
Post
Modern Felsefe
Ayn�
g�r��� 20. y�zy�l�n ikinci yar�s�nda yeti�mi� bat�l�
d���n�rler savunmu�tur. Onlar�n bu yeni bak�� a��s�na
Postmodern Felsefe
denmi�tir.
Postmodern felsefeyi geli�tirmi� olan Derrida,
Lyotard, Faucault ve di�erleri, anlam d�nyam�z� (modernizm
ba�lam�nda) sarsacak ��z�mlemelere giri�tiler. Kuhn ve
Feyarebend de postmodern d���nceye bir�ok katk�da bulundular.
Postmodern yakla��m bir sorgulamad�r. Bu do�ru. Fakat neyi
sorguluyor? 200 y�la yak�n bir s�redir bat� toplumlar�na kesin
do�ru imi� gibi pompalanan birtak�m �nyarg�lar� ve
varsay�mlar�.
Bunlar�n
sorgulanmas� birinci a�amad�r. �Modern� d�nem olarak kabul
g�rm�� olan Ayd�nlanma D���nce sisteminde do�an�n ak�l ve
mant�k yoluyla anla��l�p a��klanabilece�i inanc� vard�.
Postmodern d���nce ise bu yakla��m� sorguluyor. �nsan�n do�ay�
ve �evresinde geli�en olaylar� a��klamak yerine yorumlad���ni
iddia ediyor.
�Modern�
ad� verilmi� olan, fakat g�n�m�zde klasikle�mi� olan bilim
d�neminde do�a ile insan kopuk ve birbirlerinden ba��ms�z
olduklar�ndan do�ada herhangi bir anlam bulunmad��� inanc�
vard�. ��nk� nesnel do�ada ��uur� (bilin�) yok oldu�u
san�l�yordu. Oysa ki postmodern bak�� anlams�zl�k yerine,
anlams�z gibi g�r�nen olgularda gizli olan anlam� ortaya
��karabilmek gayreti i�indedir.
�nce, Frans�z felsefeci
Jacques Derrida�n�n
me�hur etti�i �Yap�
bozumculu�u� (decontruction) kavram�ndan s�z etmek
istiyorum. �Yap� bozumu� y�k�m de�ildir, nihilizm ile ilgili
de�ildir, analiz hi� de�ildir. Daha �ok bat� d���nce
sisteminin a�k�n durumlar� a��klamakta kar��la�t��� zorluklar�
��zebilmek i�in ba�vurulan bir bak��t�r.
Ya�ayan felsefe i�inde yap� bozumculu�u,
Heidegger ve Nietchze taraf�ndan ileri s�r�lm�� olan �y�k�m�
veya �tersine �evirme�
kavramlar�ndan daha az negatif bir yakla��md�r. Ancak, yap�
bozumculu�unun kesin olarak tan�mlanmamas� felsefe ile
u�ra�anlar� rahats�z etmektedir. ��nk�, felsefe kesin
kavramlarla �al��mak zorundad�r. Bir bak�ma felsefeye �Kavram
matemati�i� de denebilir. Dolay�s�yla, a��k ve kesin tan�ml�
olmayan kavramlar felsefenin ilgi alan�n�n d���ndad�r,
�eklinde bir g�r�� bulunmaktad�r.
Ancak, felsefi kavramlar
ortam�n ve k�lt�r�n �r�n� olmak zorundad�rlar. Her d�nemde
ortaya at�lm�� olan kavramlar hem o d�nemin bilimsel
g�r��lerinden etkilenmi� hem de o d�nemin varsay�mlar� ve
inan�lar� �zerine in�a edilmi�tir. �u halde, 20. y�zy�lda
ileri s�r�len bilimsel kavramlarla postmodern g�r���n
�rt��mesi hem do�al hem de gereklidir. Ayr�ca, yaz�ya d�k�len
her d���nce kat�la�m�� ve orada sabitle�mi�tir. O yaz�y�
yeniden canland�rmak i�in g�ncel kavramlar yard�m�yla yeniden
yorumlamak gerekir. ��te bu giri�ime �Hermeneutic�
(yorumbilim) denmektedir. Hermeneutic bir bak�ma �l� metinlere
can vermek onlarda gizli kalm�� anlamlar� ortaya ��karmak
olarak da tan�mlanabilir.
Anadolu bilgelerinin k�sa
ve �z �iirlerinde gizli kalm�� olan anlamlar� ortaya ��karmak
da yorumbilim yapmak olarak g�r�lebilir. Bu gelenek zaten
bizim k�lt�r�m�zde eskiden beri vard�. Metinlerdeki gizli
anlamlar� yorumlamaya ��erh etmek� denir. �erh s�z� a��klamak,
ortaya serip yorumlamak anlam�na gelir.
Bir di�er Anadolu bilgesi
olan Muhiddim �bn�l Arabi�nin bir�ok eseri vard�r ve onlara
pek �ok �erh yaz�lm��t�r. �rne�in,
F�susu�l Hikem adl�
eserini Davud Kayseri, Abdullah Bosnevi, B�li Efendi, Ahmed
Avni Konuk ve en son da Ekrem Demirli �erh etmi�lerdir.
1868-1938 y�llar� aras�nda ya�am�� olan Ahmed Avni Konuk b�y�k
bir tasavvuf bilgini olarak F�susu�l Hikem�den ba�ka
Mevlana�n�n Mesnevi�sini de terc�me ve �erh etmi�tir. Ayr�ca
kendisi hem beste yapm�� hem de bestelerinin s�zlerini
(g�ftelerini) yazm��t�r. �iirleri ger�ek bir Anadolu
bilgesinin yakla��m�n� i�erir.
Zaman�m�z�n
bir di�er Anadolu bilgesi 1900-1970 y�llar� aras�nda ya�am��
Adana do�umlu �smail Emre�dir.
Bir bilge ki�i olan �smail Emre �do�u�� ad�n� verdi�i
�iirlerinde tasavvuf d���ncesini i�lemi�tir. ��te size
devrimizin Yunus Emre�si olan �smail Emre�den bir do�u�:
Dostum
ile g�r��m���m, ba�ka hayal neme gerek.
Onun ile
geli� gidi�, ba�ka visal neme gerek.
Dola�m���m taa ruhuna, ba�ka cemal neme gerek.
O�dur
veren �gel� haberi, ba�ka zeval neme gerek.
Hi�
meyvas� olmaz ac�, ba�ka bir dal neme gerek.
Yemi�inden yer de kanar, ba�ka bir mal neme gerek.
Z�mr�t
ku�u yuva yapar, olmu�lar hal, neme gerek.
Emre
kalmaz biz ile siz, ba�ka bir hal neme gerek.
Bu �iirde baz� s�zc�klerin
kar��l���: Visal=sevgiliye kavu�ma (A), Cemal=g�zel y�z (A),
Zeval=sona eri� (A). En son m�srada �Emre kalmaz biz ile siz�
demekle ikili�i terk edip birli�e ula�t���n�
belirtiyor. �smail Emre bu �iirinde ak�l ve mant�ktan de�il
sezgi ve sevgiden s�z ediyor. Bir olaya g�n�l g�z�n� a�arak
yakla�t���m�zda sadece zihinsel fark�ndal�k olu�makla kalmaz,
ayn� zamanda duygusal fark�ndal�k da olu�ur. Yani o anda
duygular�m�z birlik ve b�t�nl�k i�inde keskinle�ir, mutluluk,
co�ku, sevin� ve sevgi gibi duygular belirir. Birli�e ve
b�t�nl��e ula�man�n nas�l bir �ey oldu�unu bilgelerin bilgesi
Yunus Emre �u �ekilde dile getiriyor:
Nitekim ben beni buldum.
Yak�n bil ki BEN�i buldum.
Korkum onu buluncayd�,
�imdi korkudan kurtuldum.
Ben kimseden korkmazam
Ve bir zerre kay�rmazam.
Ben �imdi kimden korkay�m,
Korktu�um ile bir oldum.
Azrail gelmez yan�ma,
Sorucu gelmez sineme,
Bunlar benden ne sorarlar,
Onu sorduran ben oldum.
Ben onca ha�an olam,
O�nun buyru�unu buyuram,
O geldi g�nl�me doldu,
Ben ona bir d�kk�n oldum.
Canl�lar bizden el al�r,
Cans�zlar eri ne bilir?
Hem verirler, hem al�rlar,
Ben bir ulu Div�n oldum.
Yunusa Hakk a�t� kap�,
Yunus Hakk�a k�lar tap�,
Benim i�in devlet b�ki,
Ben kul
iken sultan oldum.
�lmen Yak�n, Aynen Yak�n ve Hakken Yak�n
Birinci m�srada �Yak�n
bil ki BEN�i buldum� s�zleri olduk�a derin bir
anlam ta��yor. Yak�n s�z� �kesin olarak bili�� demek olup, ��
�e�it yak�n durum vard�r. Bunlar:
�lmen Yak�n, Aynen Yak�n ve
Hakken Yak�n durumlar�d�r. �lmen yak�n ak�l ve
mant�k yoluyla elde edilen bilgi t�r�d�r. �lim s�z� sadece
pozitif bilimler i�in de�il, ayn� zamanda hukuk ve din bilgisi
i�in de kullan�l�rd�. Eskiden �lim denen ki�i bir�ok dallarda
uzmand�, bug�nk� gibi bir tek konunun uzman� de�ildi. Bu geni�
bilgi da�arc���na ra�men bilge ki�iler �lim olmay� bilgelik
yolunun ilk kademesi olarak g�r�rlerdi.
Bir �st bilgi durumu olan
�Aynen yak�n� bilgi ak�l ve mant�kla de�il, g�zle g�r�nen ve
duyularla elde edilen bilgi t�r�d�r. Her ne kadar �ayn� g�z
demek olsa da bu t�r g�r�� kulaktan dolma de�il, �kesinlikle
ve tamam�yla� ��phe i�ermeyen ve kapsay�c� bilgi t�r�n� tan�ml�yor.
���nc� d�zey Hakken Yak�n en �st bilgi d�zeyidir ki bu bilgi
Tanr� ile b�t�nle�ince, Tanr� bilincinde yok olunca elde
edilen bilgi t�r�d�r. Yunus�un �Yak�n bil ki BEN�i buldum�
s�z� �kesinlikle, ��phe etmeden bil ki ben, as�l BEN olan
t�zle b�t�nle�tim�. Yani Allah��n birlik b�t�nl��� i�inde yok
olarak Hakken yak�n boyutuna eri�tim, demek istiyor. Bu boyuta
ula�anlar �iir yazmazlar, �iir olurlar. Bu durumu da �ben
bir ulu div�n oldum� s�zleriyle ifade ediyor.
�Div�n� �airlerin t�m �iirlerini toplad�klar� kitaba denir.
G�n�m�zde antoloji s�z�n�n kar��l���d�r. Kendisinin basit bir
�iir kitab� oldu�unu s�ylemiyor. �Ulu div�n�, yani y�ce ve
fizik �tesi, metafizik bir �iir kitab�na d�n��t���n� s�yl�yor.
Aynen Yak�n boyutuna ��ehadet boyutu� da denebilir. Zira, bu
bilgi d�zeyinde insan �ahit durumundad�r. M��ahede; g�rmek,
tema�a etmek, yak�ndan g�zlemek demektir. �ahit olan ki�iye de
m��ahit denir. Tasavvufta m��ahede �Hakk��n tema�as�� anlam�n�
da ta��r. M��ahede istekle de�il, farkl� bir �leme s��rar
gibi, zihnin aniden a��lmas�yla ger�ekle�ir. Daha ileri
boyutta g�ren ile g�r�len bir olunca
Hakken yak�n durumu
olu�ur. Sufi ki�iler seyri s�l�k (geli�im s�reci) s�ras�nda bu
gibi haller ya�arlar ama bu gibi durumlardan s�z etmeyi
sevmezler. ��nk� bu gibi durumlar� a��klamak bir kibir alameti
olarak kabul edilir.
Hakken yak�n olanlarda bir
manevi a�k durumu belirir. Bir�ok Anadolu bilgesi �iirlerinde
manevi a�k� dile getirmi�lerdir. Bak�n �smail Emre nas�l s�z
ediyor:
A�ka d���nce y�rek,
A��klara hayrand�r.
Her daim der �g�reyim�,
Allah bana a�k� ver.
Bu a�k olunca yolda�,
Biz o a�ktan yanay�z.
H�z�r ettirir yard�m,
Canan�m emredince,
Sard�m nice yaralar.
Yara iyi olunca,
A��k a�ka d���nce,
Hakk etmi� bize nasip.
Kendi ya�am felsefesini
bak�n �smail Emre nas�l anlat�yor:
Ad�m ad�m ge�er hayat�n yolu.
Durmadan y�r�yor her gelen kulu.
Asl�na kavu�ur burada b�rak�r,
Anan�n karn�nda verilen �ulu.
Bu d�nya hazmeder, b�rakmaz izi,
Dalgaya benziyor seyret denizi.
Durmaz davet eder kendi diliyle,
Uyand�rmak ister, her daim bizi.
Hayat yolu var�r Dosta dayan�r.
Ona ecel derler, varan uyan�r.
Kimi bu d�nyay� sever, ha�rolur.
Kiminin g�zleri Dosta boyan�r.
Var�p yeti�enler sana salimmi�,
Bizlere bildirilen a�k ve ilimmi�.
Celalinden do�ar yedi cehennem,
Sekiz cennet denen: �Kalb-i salim�mi�.
Bilinse n�r olur, verilen �za,
Cenette verilmez kimseye ceza,
Emre�nin arzusu hi� bir �ey de�il,
Senden istedi�i, daima r�za.
�smail Emre y�zy�llar sonra
Yunus Emre gelene�ini ya�atm�� bir �airidir. Burada kendinden
s�z ederken aynen Yunus Emre konu�uyor san�rs�n�z.
F�ni oldum eserim yok,
Benim benden haberim yok,
Dilimden s�yleyen Hakk�t�r,
S�yleme�e ezberim yok.
Bu d�rtl���nde �benim
benden haberim yok� derken, �iirlerini ak�l ve mant�kla de�il,
t�m�yle sezgi ve teslimiyetle, kendini bir kanal yaparak
s�yledi�ini ifade ediyor. Kendi s�ylemiyor, dilinden s�yleyen
Tanr� oluyor. Yunus Emre da ayn� �eyi s�ylemi�:
Yunus de�il bunu diyen,
Kendili�idir s�yleyen
Kafir olur inanmayan,
Ahir, evvel, heman, benem.
�smail Emre devam ediyor:
Nereye gitti benli�im,
Bilmiyorum acep kimim,
Bir �ciz-i bi�areyim
Benden diyen, daim �lim.
Burada �lim s�z� Tanr��y�
belirtiyor. Aciz ve bi�are kavram� tasavvufta �nemli yer
tutar. Yunus Emre de benzer �ekilde �unlar� s�ylemi�:
Miskin Yunus bi�areyim
Ba�tan aya�a yareyim
Dost elinden avareyim
Gel g�r beni a�k neyledi.
�smai Emre kendi varl���n�n
Tanr� varl��� i�inde eridi�ini �u s�zlerle ifade ediyor:
Varl�k kalmad� zerrece,
Ne g�nd�z kald� ne gece,
Okuyorum, harf canland�,
Oldum �lim etmem hece.
Varl���ndan s�yr�l�nca harf
canlan�yor. Yani s�zlerin i�sel gizli anlamlar� belirgin
oluyor. As�l gizli hakikate ula�t���n� s�yl�yor, �smail Emre.
Yunus Emre de benzer �ekilde:
Yi�irmidokuz hece, okursan
u�tan uca,
Sen elif dersin hoca,
manas� ne demektir?
�smail Emre bilge bir ki�i olarak an�da ya��yor. Zaman�n
insan�n belli�inden t�reyen bir hayal �r�n� oldu�unu biliyor
ve ��yle diyor:
Kitaplar� k���t de�il,
Bu yand���m a��t de�il,
D���m yanar i�im g�ler,
Her zaman �n, vakit de�il.
|