|
Do�an�n ve Ya�am�n Esteti�i
Eski
d�nemlerden beri estetik �zerine pek �ok d���nceler
�retilmi�tir. Son bir iki as�rd�r tekni�in geli�mesiyle yeni
aletler insanl���n hizmetine girmi�tir. Bu aletlerden
mikroskop en k���k mikro alemi, teleskop ise en b�y�k ve uzak
makro alemi g�zler �n�ne sermi�tir. Eskiden sadece hayal edip
g�z�m�zde canland�rd���m�z olu�umlar, �imdi resmi �ekilip
bizlere sunulmaktad�r. Kar��la�t���m�z g�r�nt�ler bizleri
hayretten hayrete d���rmekte, evrende ne b�y�k bir d�zen
bulundu�u ve her yarat�lm�� olan�n ne derece g�zel oldu�u
anla��lmaktad�r.
G�zellik, biliyorsunuz insandan insana ve k�lt�rden k�lt�re
de�i�ir. Benim g�zel buldu�umu siz bulmayabilirsiniz. Bir
k�lt�r�n g�zel dedi�ine di�er bir k�lt�r �irkin diyebilir.
Oysa ki �estetik� denince evrensel bir g�zellikten ve her
insanda, her k�lt�rde ayn� etkileri, ayn� be�eni duygular�n�
uyand�ran bir g�zellikten s�z edilmektedir. Soyut ve d���nsel
bir �estetik� kavram� �ok eski d�nemlerden beri ileri s�r�le
gelmi�tir.Soyut ve d���nsel bir �estetik de�er� d���ncesi �ok
eski d�nemlerden beri ileri s�r�le gelmi�tir. Ancak bu t�r bir
d���ncenin bilimsel temeli var olabilir mi ? �zellikle pozitif
bilim a��s�ndan bu konuya ne t�r bir yakla��m yap�labilir ve
gibi �l��tler veya kriterler getirilebilir ? Benim �zellikle
ilgilendi�im ve kendimce inceleyece�im konu bu �l��tler ve
kriterler konusu olacakt�r.
Nesnele�mi� Estetik
�nsan
do�a i�inde var olan ve bulundu�u zaman ve mekandan etkilenen
k�lt�rel bir varl�kt�r. Bulundu�u k�lt�r�n maddi objelerinde
(nesnelerinden) etkilenir ve onlardan yararlanarak yeni
nesneler �retir. �u halde �nesnele�mi� estetik� sanat�
olu�turur. Sanat yap�t�n�n estetik de�eri ise onun g�zelli�ini
ifade eder. Sanat yap�t� ne derece g�zel ise o derece
de�erlidir. Ancak maddi de�er tamamen yerel zamana ve mekana
ba�l� oldu�una g�re g�zellik de izafi (r�latif) olmaktad�r.
Temelde estetik de�eri olan bir sanat eseri belli bir zaman
aral���nda ve belli bir k�lt�rde de�er g�rmese dahi farkl� bir
zaman ve mekanda mutlaka de�er g�r�r.
G�zellik her ne
kadar zamana ve mekana ba��ml� k�lt�rel bir de�er olsa da
estetik denilen soyut kavram�n d��a vurmu� halinden ba�ka bir
�ey de�ildir. �ster do�al isterse yapay olsun bir olguya g�zel
diyebilmemiz i�in mutlaka duyu organlar�m�z�n filtresinden
ge�mesi gerekir. Bir resmi g�rmeden ona g�zel diyemeyiz. Bir
m�zi�i duymadan ona g�zel diyemeyiz. �u halde estetik ile
g�zellik aras�ndaki temel fark esteti�in soyut g�zelli�in ise
somut oldu�udur.
Bilim ve
Estetik
Soyut olan ve s�zle ifade edilemeyen bir
�estetik� kavram� yerine �u soruyu sormak istiyorum.
Esteti�e bilimsel olarak yakla��labilir mi ? �u noktada
bilimin bir tarifini yapmak yerinde olur san�r�m.
Bilim, deney ve g�zlemlerin
gerisinde yatan veya gizli olarak duran ortak �zellikleri
sistematik bir b�t�nl�k i�inde a��klamaya �al��an bir
disiplindir. Her deney veya g�zlem duyular�m�za hitap etmek
zorunda oldu�una g�re sonu� itibariyle her bilimsel a��klama
s�bjektif bir yap� olup insan �uurunun �r�n�d�r. Bu a��dan
insandan ba��ms�z nesnel (objektif) bir bilimden s�z edilemez.
Daha da ileri bir iddia ile insandan ba��ms�z nesnel bir d��
d�nyan�n varl���ndan da s�z edilemez. E�er bir�ok ki�i ayn�
d�� d�nyan�n varl��� �zerine anla��yorsa bunun nedeni yaratm��
olduklar� zihinsel modelin ayn� olmas�ndan dolay�d�r. Bu
zihinsel model ise insana, fark�na bile varmaks�z�n, �evre ve
toplum taraf�ndan �ortak k�lt�r� olarak i�lenir, kabul
ettirilir.
Ortak k�lt�r�n kabulleri,
varsay�mlar�, de�er yarg�lar�, tercihleri ve tabular�
olabilece�i gibi g�zellik �l��leri ve estetik anlay��� da
vard�r. �u halde bilimsel bir yakla��m yapmak istersek
k�lt�rler a��r� veya farkl� k�lt�rlerde ortak olan �zelli�i
bulup ��karmam�z gerekir. Zira bilim, deney ve g�zlemlerin
gerisinde yatan ortak �zelliklere y�nelir ve farkl� gibi
g�r�nen fenomenleri ortak kanunlar halinde birle�tirir.
|