Orta Asya�n�n yerbilimsel yap�s� hakk�nda
bir�ok yo�un �al��ma yap�lm��t�r. Philip L.Kohl
(Kaynak:
ORTA ASYA , P. L.
Kohl; ISBN: 2-86538-071-8)
kitab�n�n 26c�
sayfas�nda ��yle diyor:
"Orta Asya yer betimindeki (topography) de�i�imlere �arp�c� bir
�rnek, Orta Asya ��llerinde /Tak�r/ olu�umlar�d�r.
Tak�rlar, do�al a��nmalarda y�kanm�� al�vyonun (l��)
toplanmas� ile olu�an ve genel olarak sadece yosun ve liken
i�eren alkalin (bazik) toprak olu�umlard�r. Fiziksel olarak,
kalsiyum karbonat tabakalar�n�n y�zey katmanlar�nda ayakl� (stilt) as�lt�larla h�zl�ca kuruyarak birle�mesinden olu�an d�zg�n,
yal�n, ince ve parke bi�imli veya �atlak yap�da �ekiller
olu�tururlar. Bunlar, Orta Asya�da geni� susuz araziler
�zerine yay�lm��lard�r. Bu da su yollar�ndaki bir kayma veya
geri �ekilmenin g��l� bir kan�t�d�r."
Topraktaki bu kurakla�ma ve
tak�r-tak�r olarak tan�mlanabilecek bu sertle�menin nedeni ne
olabilir? Ayr�ca toprakta �ok yayg�n olarak g�r�len bazik
kalsiyum karbonat tabakas� nas�l olu�mu�tur?
Bu t�r yayg�n bir co�rafi yap�n�n olu�abilmesi
i�in iklimde �ok ciddi bir de�i�imin olduk�a k�sa bir s�re
i�inde ger�ekle�mi� olmas� gerekir. Yap�lm�� olan jeolojik ve
stratigrafik ara�t�rmalara g�re g�n�m�zden 11,000 ile 10,000
y�l aras�nda (M� 9,000-8,000) ciddi ve h�zl� bir iklim
de�i�imi olmu�tur.
20,000
Y�ll�k �klim De�i�imi
Son �al��malar g�stermi�tir ki, kuzey yar�
k�rede s�cakl�kta ortalama 6 derece santigratl�k bir de�i�imin
bile iklimde ciddi de�i�iklere yol a�m�� oldu�udur. Resimde
g�n�m�zden 20,000 y�l �ncesinden ba�layarak kuzey yar�
k�redeki genel s�cakl�k de�i�imleri g�r�l�yor. K�rm�z� dikey
�izgi g�n�m�zden 16,000 y�l �nce buzul �a��n�n sona erdi�i
d�nemi g�steriyor. 16,000 ile 14,000 y�llar� aras�nda 2,000
y�ll�k bir h�zl� �s�nma d�nemi var.
Buzul �a�� sona erince kuzeyden eriyen
buzullar g�neye do�ru kayarak geni� alanlar� kaplam��lar ve
tar�ma elveri�li d�zl�kler batakl�k haline d�n��m��. Sonra
yeniden so�uma ve �s�nman�n ard�ndan, g�n�m�zden 11,000 ile
10,000 �ncesinde 1,000 y�ll�k �ok h�zl� bir so�uma ya�anm��.
��te bu d�neme Jeologlar
/Younger Dryas/
d�nemi ad�n�
veriyorlar.
(Kaynak:
Patterson et al. 1995. Foraminiferal Evidence
of Younger Dryas Age Cooling on the British Colombia Shelf.
Geographie et Quaternaire Cilt.49, say�.3, sayfa 409)
Bu d�nemde ya��� da �ok az oldu�undan
batakl�klar kurumaya ba�lam��, buzullar�n getirmi� oldu�u
al�vyonlar ve kire�li topraklar kal�n /Tak�r/ tabakalar�n�n
olu�mas�na neden olmu�.
��te, bu so�uk d�nemde, buzullar eriyip toprak
batakl�k haline d�n���rken insanlar d�z ovalar� terk edip her
y�ne do�ru g�� etmeye ba�lam��lar. G�n�m�zden 10,000 y�l
�ncesinden itibaren s�cakl�k artm�� ama o b�lgeler ne
hayvanc�l��a ne de tar�ma elveri�li oldu�undan g��ler devam
etmi�.
G�ne� dilini konu�an k�lt�r�n Asya k�tas�ndan
yay�lmalar� da buzul �a��n�n sona eri�i ile birlikte,
g�n�m�zden yakla��k 15,000 y�l �ncesinden ba�lar ve g�n�m�zden
5,000 y�l �ncesine kadar dalgalar halinde devam eder. �klim
de�i�ikliklerini g�steren resimde g�r�ld��� gibi g�n�m�zden
8,000 y�l �ncesinden ba�layarak kuzey yar� k�rede s�rekli bir
so�uma d�nemi var olmu�tur. �imdi i�inde bulundu�umuz d�nemde
ge�ici bir �s�nma g�r�lmektedir. Her �s�nma-so�uma d�nemi
yakla��k 2,500 y�l s�rd���ne g�re �u s�ralar bir tepe
noktas�na do�ru yakla�makta oldu�umuz anla��l�yor.
Asya ve Amerika Mandalar�
G�n�m�zden 10,000 y�l �ncesinden itibaren
d�nya yeni bir d�neme girmi�tir. Bu d�neme
/Halocene/ (Halosen)
d�nemi denir. Bu d�nemde ortaya ��km�� olan hayvan t�rleri
ondan �nceki
/Pleistocene/ d�nemine g�re olduk�a farkl�d�r. Halosende genel ve s�rekli bir so�uma oldu�undan bu d�nemde
k�rkl� hayvanlar her yerde g�r�l�r. Resimde ayn� yap� ve
g�r�nt�de fakat de�i�ik b�lgelerde ortaya ��km�� mandaya
benzer k�rkl� ot oburlar� g�r�yoruz.
Musk mandas� Kanada�n�n kuzey bat�
b�lgelerinde ya�ayan so�u�a dayan�kl� bir t�rd�r. Buffalo
denen t�r ise biraz daha orta Amerika�n�n �l�man b�lgelerinde
bulunur. Yak manda t�r�, Asya k�tas�n�n da�l�k ve �ok so�uk
iklimine uyum sa�lam�� t�yl� mandad�r. Her �� t�r�n yak�n
akrabal��� bu mandalar�n insanlar ile birlikte g�� ettiklerine
i�arettir.
S�mer UR�dan �alg� (�engi) ba��
Resimde g�r�len bo�a S�mer k�lt�r�ne ait olup,
bir �eng (harp) ba��ndaki alt�n kaplama bir s�st�r. �eng harp
ad� verilen �alg�n�n en eski t�r� olup kayna�� orta Asya
�n-T�rk k�lt�r�d�r. Sakall� bo�a o d�nemde bo�alar�n hala
sakall� olu�lar�n� g�steriyor. G�� sembol� olan bo�a bir de
sakall� olunca o d�nemdeki t�m krallar�n en kutsal hayvana
benzemek istemelerine �a�mamak gerekir.
Sakall� bo�an�n t�m Asya ve Avrupa k�tas�nda
g�r�l��� ��k�� b�lgesinin Asya oldu�una i�aret etmekte, hatta
kan�tlamaktad�r. ��nk� gerek buffaloya gerekse musk mandas�na
orta ve g�ney Amerika k�tas�nda rastlam�yoruz.
|