|
Z�tlar�n Birli�inde Anka Ku�u
Tinler
evreninde b�t�n g��ler e�denge i�indedir. Kwei �okluk �eytan
olarak yanl�� yorumlanm��; sonraki Taoculukta insan�st�
varl�klar anlam�nda al�nm��t�r, geri gelen �tin�dir, ya�am�
Yang yans�t�r.
Hayvanlar aras�nda -masal
hayvanlar� ve �tekiler- ejderle
kaplan ayd�nl���n ve karanl���n g��lerini yans�t�r;
ejder simgesi iki kar��t anlam� i�erir. Ejder yaz ba�lar�nda
ortaya ��karsa Yang ilkesini, g�z�n g�r�n�rse Yin�i vurgular.
Ejder hep kaplanla birlikte g�sterilir, kaplan ��elerin
karanl�k g�c�n� yans�t�r; b�ylece, ejder g���n tini ve
etkinlikleri anlam�na gelir. �te yandan, hayvanlar aras�nda
Ky-lin ve Feng-huang, ya da ku�lar aras�nda Anka Ku�u Yin-Yang
��retisinde birbirine kar��t iki yarat�k olarak g�sterilmez,
tersine birbiriyle kayna�m�� durumda yans�t�l�r. Ky-lin, Yang olarak ve lin
de Yin olarak, kimi d�nemde aln�nda tek boynuzu olan
bir d��sel yarat�k k�l���nda g�sterilir, b�ylece, eksiksiz bir
Yin olup di�il �zellikler ta��r. Bu nedenle di�il g�r�nt�,
genellikle, ay bi�iminde tek boynuzlu bir masal varl���yla
simgelenir. Bu durumda, hayvan lin�le ba�lant� i�ine
sokulur ve iyili�i, ar�nm��l���, g�n�lde�li�i, mutlulu�u
vurgular. Tek boynuzlu yarat�k k�l���nda g�sterilmezse, t�r�
belli olmayan bir bi�imde ejder ba�l�, boynuzlu, aslan yeleli,
geyik g�vdeli ve k�t kuyruklu yap�da yans�t�l�r. Ky-lin,
Ying-Yang ba�lant�l� k�l�nm��, ejder ve geyik kar���m� bir
durumda da g�sterilebilir. Onun be� simgesel boylam� vard�r:
K�z�l, ye�il, vi�ne��r���, sar� ve mavi.
G�vdesi
boynuzuyla d�rt metre
y�kseklikte be� ��eyle birlikte, iri yarat�k g�r�n�m�ndedir.
Hep ba�lant�l� bulundu�u Feng-huang gibi u�urlu bir varl�k
say�l�r; yaln�zca bilge bir y�neticinin y�netimi d�neminde
ortaya ��kar, ya da bilgenin do�u�unu bildirmede g�r�n�r.
B�ylece, bilge bir kral�n ya da b�y�k devlet adam�n�n simgesi
olan bu hayvan gibi, ger�ekten anlay��l� bir �ocuk, �bir
Ky-lin�in o�lu� olarak g�sterilir; dahas�, y�ksek bir a�amaya
ula�mak i�in �bir Ky-lin�e binmi� gidiyor� diye yorumlan�rd�.
�in sanat�nda b�y�k bilge ve
�l�ms�z ki�iler bir Ky-lin binmi� giderken betimlenir, onlar�n
ola�an�st� nitelikleri b�yle yorumlan�r. Ky-lin, Anka Ku�u
olarak da g�r�l�r, b�y�k iyiliklerin �zg�n niteli�ini ta��r.
Ky-lin, kendi aya��yla canl�lar alan�na gitmez, boynuzuyla
kimseye vurmaz, bu da iyiliksever diye anla��lmas�
y�z�ndendir. Bu biricik boynuz, b�y�k bir y�neticinin
egemenli�i alt�ndaki d�nyan�n birli�ini yans�t�r. Anka Ku�u
ise, yaln�zca tah�llarla, g�ksel �iyle ge�inir. Ba�ka
varl�klara dokunmaz, y�k�m getirmez.
Yin-Yang
simgesi, Feng-huang i�inde anlat�labilir. Genelde
Feng�e ba�lan�r, bu eril bir ��e olmas� nedeniyledir,
civa-ku� ya da ate�-ku� at�yla bilinir. Bu niteli�iyle g�ne�i
yans�t�r, ejderle birlikte g�ndeme getirildi�inde imparatorun
bir simgesi olarak huang�la ili�kili anla��l�r.
Bunlar�n ikisi de, genelde, imparatorla ilgili s�slemeler,
eli�lerinde kullan�l�r. Anka Ku�u ise, Ky-lin ile
birlikte gelinlik �a�a gelmi� k�z� yans�t�r, onun simgesidir,
�ayr�lmaz g�n�lde�lik� anlam�nda yorumlan�r, yaln�zca
evlilikteki mutlulu�u de�il ayr�lmazl��� ve Yin-Yang��n
kar��l�kl� ba��ml�l���n� da dile getirir. Bu ba�la��m i�inde
ilgin� bir saptama vard�r, o da, yaln�z kald���nda Ky-lin�de
bulunan imparator-ejder-erkek simgesinin yin ad�n�
lin�in ta��mas�d�r. �te yandan, bu durumda
imparatori�e-anka ku�u feng-Yang ba�lam�n� i�eren bu
kavram, yaln�z ba��na d���n�ld���nde, iki g�c�n kar��l�kl�
ba�lant�s�n� dile getirir.
Tao sevgi, yumu�akl�k ve zarafetin simgesi
�in�in birbiriyle
ba�lant�l� bu iki dini, halk�n ya�am�nda Yin-Yang g��leriyle
yans�t�l�r, uyumu s�rd�rmede yararl� olur. Konf��yus�ulu�un
toplumsal d�zeni sa�lama, din t�renlerini y�nlendirme, uyumlu
k�lma i�lerinden sorumlu bulundu�u �a�da Taoculuk; uyuma,
�retken ak�ma, do�al olana, engin g�n�ll�l��e, d�nya
varl�klar� aras�nda �zg�rl�ksever bir ba��ms�zl��a dayan�r;
onun �r�nleri ozand�r, ressamd�r, metafizik�idir, gizemcidir;
s�z�n k�sas�, g�lmeyi seven, yumu�ak y�rekli ne varsa hepsi
Taoculukla �zde�le�ir. Konf��yus�uluk sa�lam d�zene, belli
kurallara, uyumlara, uzla�malara, d�nyaya �zg� olanaklar�n
g�ncel ya�ama uygulanmas�na dayan�r. Bunlar�n biri �lk�sel,
�teki ger�ek�i bir g�r��� yans�t�r; ancak, ikisi de yetkin bir
ba�lant� i�indedir, birbirini d�zenler, birbirinin eksi�ini
giderir, biri �tekinin uyu�uklu�unu, gev�ekli�ini kald�r�r,
�te yandan kuru ve kat� bir gelenek�ili�i engeller.
Bilge �nsan
Taocular�n
ve Konf��yus�ular�n yaz�lar�nda an�lan yetkin insan ya da
bilge, kendili�inden Yin-Yang ile eksiksiz uyum
i�indedir. �Dinginlikte Yin�in edilgenli�ine,
etkinlikte Yang��n erkine kat�l�r�. Ba�ka bir anlat�mla
g�n�l, tinle duygu, anlay�� g�c�yle i�g�d� aras�nda denge
sa�lar. O, ne olumlu, ne de olumsuzdur; tersine, mutluluk
veren orta durum, odak eksen ve u�tur.
Ele�tirel us ilkelerine dayal�,
��z�mleyici tin su�a y�neltir. O adland�r�r, adlar� da
tan�mlar, s�n�rland�r�r, yan�lt�c� bi�imde saklar, bir
nesneye, nesnenin kendili�inden anla��lmas� i�in ad verir;
kendini hep g��l�, hep bilen diye g�r�r. Tinin denetimi
alt�nda bulunmayan duygular da��lmaya, y�pranmaya y�z tutar,
duygular�n etkisi alt�nda kalmayan tin de kat�la�maya,
ta�lamaya y�nelir.
Bug�nk�
durumda elimizde tinle duygu aras�nda beliren k�kl� ayr�l���
g�steren �rnekler vard�r; bir yanda bu an�n getirdikleri, �te
yanda da sa�l�ks�z bir tutkuyla a��r�l��a, dejenerasyona,
cinsel saplant�lara e�ilim duyma s�z konusudur. An�� ya�amak
ad�na i�g�d�leriyle tini yani ruhu, �z benli�i ile ba�lant�y�
koparan ki�iyi bekleyen �ey yozla�ma ve kendinden uzakla�mad�r
yani Bilgeli�e gidiyorum �zg�r�m derken tamamen yoldan ��kmak
da m�mk�nd�r.
Yin-Yang
varl���n var olma hali ve d���nce de tinle ilgili duygu
gibidir. Di�il, i�g�d�sel, sezgisel ve duygusal olan derindir;
eril olan bir anlay�� g�c�, us ilkelerine uyan da y�ksek
ak�ld�r. Bunlardan biri �tekinin �z�ne girme, onunla uyum
i�inde bulunma gere�indedir. Yin ilkesi dinginlikten, Yang ise
devinimden do�ar. Chuang-tzu Yin�in
devinimsiz b�y�kl����nden,
Yang��n �azg�n,yal�ml�
dirimlili�i�nden s�z eder.
bunlardan biri �teki olmadan varl�k ve etkinlik g�c�nden
yoksundur, yetersizdir. Onlar edilginli�in ve etkinli�in,
��engenli�in ve at�lganl���n, yaratmadaki temel g�c�n
de�i�ken, ayr�lmaz ��elerididr, s�reklidir; bu yaratma da,
varl�k alan�nda sonsuzdur. Bu iki kar��t durum Yin ve
Yang kavram� kapsam�nda a��klanmas�na kar��n, kendi
yap�s�na g�re yarat�c� s�recin ve b�t�n nesnelerde bulunan
ikilili�in bir simgesidir. O yetkinli�in ve k�kensel dengenin
b�t�nl���n�n, Tao�nun �rne�idir. Ren� Gu�non�un dedi�i gibi:
�Ortaya konan t�m
nesnelerde iki ilke vard�r... ancalar de�i�ir oranlardad�r,
hep birinin ya da �tekinin a��rl���yla ba��ml�d�r. Bu iki
ilkenin, eksiksiz kar��la�t�rmal� ba�lam�, ancak k�kendeki
�Bir� lik ile a��klanabilir ve ger�ek haline gelir.�
Bu durumda bilge kazanm��t�r. Simge bu
k�kensel uyuma ula�abilen, onu ayakta tutabilen insanda bir
uyar�d�r, bu uyumun sa�lanmas� ya�am�n en �nemli ere�idir.
Tao�da Ya�am�n Uyumu Ba�ka bir ad alt�nda,
Yin-Yang �iki �z�d�r. Bu �zler, t�m durumlarda, t�m
nesnelerle etkisini s�rd�ren ve de�i�me, bi�imlendirme,
d�n��me gibi konularda sorumluluk ta��yan, �zg�n kaynak
niteli�inde bulunan Tao�dan do�mu�tur, y�kselmi�tir. Tao,
ger�ekte, ya�am�n uyumuyla eyleme ge�er. Tao, �yetkin ve
�l��l� ba�la��m�d�r; bu ba�la��m insanda ve evren b�t�n�nde
i�sel uyumu etkiler, b�ylece insan bir yandan kendi kendine,
bir yandan da d�nyayla i�te ve d��ta, bar�� i�inde
ya�ayabilir. Bu ba�la��m�n amac� ki�inin kendi kendine ve
ba�kalar�na k�t�l�k etmemesidir, kayg�s� budur. Bu ba�la��m
Konf��yus�ulu�un yetkin insanlar�na ve Taoculu�un bilgelerine
olanak sa�lar, de�er kazand�r�r.
Ya�am�n
uyumunda Yin ve Yang�tan gelen kar��l�kl�
etkinli�in rol� �ok b�y�kt�r. Dinginlikte, tedirginlikte,
d�nyaya d�nmede ve d�nyan�n i�ine at�lmada; etkinli�i d�nyada
ya�ayan ki�i ile, toplumdan uzakla�arak da�larda i�ekapal�
kalmay� seven ki�ilerin ya�am�nda sorumlulu�u vard�r. Bir
devlet adam� ve bilge olan, son imparator Sung�a ba�l�l���ndan
dolay� Kubilay Han��n buyru�uyla �ld�r�len Wen T�ien-siang,
Yin-Yang i�in ��yle dedi:
G�k ve yer
T�m varl�klarla birlikte bulunan
Ve onlarla �a�lay�p akan.
Bu iki �z varl�k, �iyi�
ya da �k�t��
olarak ayd�nl�k ve karanl�k ba�lam� i�inde de�erlendirilemez.
�zsel olgular� iyi veya k�t� diye adland�rmak bizlerin
bilin�sizli�idir. Bunlar�n biri �tekiyle ba�lant�s�z
say�lamaz, varolamaz. �Olumlu ki�iler, bu b�t�nleyici
olumsuzlu�u g�zard� ederek... ne evrenin b�y�k ilkelerini, ne
de t�m yaratma eyleminin ba�l� oldu�u ko�ullar�
kavrayabilirler. Yery�z� olmadan g���n varl���ndan s�z
edilemez; dahas�, a��k�a sa�ma da olsa, olumlu ilkeler g�zard�
edilerek olumsuz ilkeler �zerinde konu�ulamaz... biz bir
nesneyi iyi, ya da k�t� dersek, onun g�zlerimize ya iyi, ya da
k�t� g�r�nmesindendir; do�rusu iyi olmayan, ya da k�t� olmayan
bir nesne yoktur�. Bu ba�lamda, bir b�t�n yar�s�n� �tekinden
daha �nemli g�steren ilgi bak�m�ndan, bat� d���ncesinin
tutars�zl��� konusunda bir belirti vard�r. Bir �olumlu�
tutumdan, bir �olumlu� iyiden s�z edilir; bu �vmek i�indir.
�te yandan, kar��t durumdan s�z edilir, ya da birisi su�lan�r,
o da �olumsuz� kapsam�na girer, k�nama anlam�nda al�n�r. Bu,
yaln�zca art� elektrikle y�kl� bir telin i�levini g�steren bir
�rnek olabilir.
��lerinde olumlu, salt a��r�,
istenmeyen bir tutum bulunan durumlar ortaya ��kabilir, bunlar
yaln�zca sevindirici olmayan bir sonu� verir; �te yandan,
durumun gereksinimlerine uygun olarak, olumlu say�lan bir
olumsuz davran�� da yerinde g�r�lebilir. Dengelili�in
istedi�iyse, bu iki g�c�n birden yerinde ve zaman�nda,
esneklikle uygulanabilmesidir. G�relili�in egemen oldu�u yerde
en �nemlisi de budur. Bir kimseye iyi gelen, ba�kalar�na
b�sb�t�n k�t� g�r�nebilir. Bu konuda Chuan-tzu�nun �izimli,
�ok ilgin� bir yorumu vard�r: �Maymunlar maymunlarla
e�le�irler; erkek ke�i de, di�i ke�iyle. Mao Ch�iang ve Li
chi, t�m erkeklerce b�t�n kad�nlardan daha g�zel
g�r�lm��lerdi; oysa, bal�k onlar� g�r�nce suyun dibine dald�,
ku� olarak g�klere y�kseldi,karaca ka�t�. �mdi, bu d�rt
�rnekten birinin, g�zelli�in do�ru �l��s� oldu�unu kim
s�yleyebilir?�.
Taoculuk, yaln�zca iyinin
g�r�n���ne dayanarak, b�t�n ilgisini onun �zerinde
yo�unla�t�rarak ruhbilimsel yan�lg�lara d��mez, bu karanl�k
g�r�nt�y� g�zart� etmek anlam�na gelir, insan� savunmas�z bir
durumda do�an�n ve kendi varl���n�n karanl�k alan�na b�rak�r.
Taoculuk bu iki g�c� anlamak, benimsemek, b�t�nle�tirmek
gere�indedir. A.K. Comaraswamy�nin dedi�i gibi: �K�kensel
varl�k �l�mden, karanl�k da ya�am ve ayd�nl�ktan �nemsiz
de�ildir�. B�t�n
se�enekler kaynaklar�n� kendi i�lerinde ta��r, kar��l�kl�
olarak birini �tekinden �retir, var eder; kar��tlar�n ve
�zde�t�rden olan�n giz dolu yasas� i�inde etkisini s�rd�r�r;
bu �zde�t�rden olan ikilili�in t�m alan�yla ba�lant�l�d�r.
Erdem, kar��t� olan erdemsizlikle, al�akl�kla kavran�r;
nitekim, gece olmasa g�n� g�n olarak alg�lama da olmazd�. T�m
g�r�n��ler yaln�zca b�t�nleyici de�ildir, gereklidir de.
Olumsuzun benimsenip onaylanmas� kar��t� olumlunun
kan�tlamas�na yarar.
A��klanan, anlat�lan ve vurgulanan bir nitelik kar��t�n� da,
kendili�inden, ya�ama �a��rm�� demektir; ard�ndan da ikililik
ortaya ��kar. Geleneksel �in simgecili�inde t�m ayd�nl�k ve
karanl�k simgeleri birbirini b�t�nler ve hepsi e�it
d�zeydedir.
|