|
Kimse bakmad��� zaman
atomun ne yapt��� sorusunu a��klamak ve kuantum �l�me
problemini ��zmek i�in bilim d�nyas�nda en az�ndan
sekiz
farkl� kuantum ger�ekli�i resmi �ne s�r�lm��t�r.
1-
Derin ger�eklik yoktur
2- Ger�ek g�zlemle yarat�l�r
3-
B�l�nmemi� b�t�nl�k 4-
Bir �ok d�nya yorumu
5- Kuantum
mant���
6- Neo Realizm 7-
Bilin� ger�ekli�i yarat�r
8- �ift katl� d�nya
�Bir kuantum
s��ramas� s�ras�nda ger�ekten ne olur?�
Bilim d�nyas�n�n ara�t�r�p ortaya koydu�u bu sekiz ger�ekli�e
k�saca bir g�z atmak, kuantum fizi�ini anlamak konusunda bize
bilimsel bir a�� da sunacakt�r. Kuantum ger�ekli�ini g�nl�k
ya�ama indirgeyebilmek i�in bilimin verilerini temel
kaynaklar�m�z kabul ederek yola koyulmam�z, kuantum fizi�inin
felsefi yorumlar�n� yapmak a��s�ndan �ok yararl� ve g�n�m�z
anlay���na uygun olacakt�r. �nce bilimsel veri sonra
bilim felsefesi ve ard�ndan g�nl�k ya�ama indirgeme; di�er
disiplinlerle olan ba�lant�lar� ��zme ya da yap�land�rma, bir
s�ra takip etti�inde kuantum ger�ekli�ini anlama
a��s�ndan ara�t�r�c�n�n da anlay���n� kolayla�t�r diye
d���nd�k.
8-"WERNER HEISENBERG'�N ��FT KATLI D�NYASI" Hi�
kimse g�zlenen bir atomun durumunu a��klamaktaki kavramsal
zorluklar�n Werner Heisenberg kadar fark�nda olmam��t�. Werner
Heisenberg 1925 y�l�nda kuantumun ilk ba�ar�l� matematiksel
kuram�n� ke�federek yeni kuantum d�nyas�n�n Christopher
Columbus'u olmu�tur. Modern kuantum teorisi
Heisenberg'in ba�lang��taki anlay���n� derin bir �ekilde
i�lemi�, fakat yeni deneysel sonu�lardaki patlamaya ra�men
teorinin �z� sonraki y�llarda de�i�memi�tir. Heisenberg ve
meslekta�lar�na sorun yaratan felsefi zorluklar g�n�m�zde de
ya�anmaktad�r. Heisenberg ��yle diyordu:
"Buradaki dil sorunlar�
olduk�a ciddi. Sadece "ger�ekler" hakk�nda de�il, atomlar�n
yap�s� hakk�nda da belirli bir �ekilde konu�abilmeyi
istiyoruz. �rne�in, bir bulut odas�ndaki su damlac�klar�. Ama,
atomlar hakk�nda s�radan dille konu�am�yoruz".
Niels Bohr
ve Kopenhagl� meslekta�lar� bir�ok fizik�iyi atom d�nyas�n�n
resmini olu�turman�n insanlar a��s�ndan imkans�z oldu�una ikna
etmi�lerdi. Fizi�in kuvvetli ak�nt�s�n�n tersine y�zen
Heisenberg atomlar�n kuantum davran���n�n s�radan dille nas�l
a��klanaca�� g�revini cesurca �stlendi. Heisenberg,
kuantum teorisini sadece deneysel sonu�lar� hesaplamak i�in
bir ara� de�il, d�nyan�n ger�ek resmi olarak ele ald� ve kendi
ger�eklik resmini olu�turdu. Kuantum teorisi g�zlenmeyen
d�nyay� olas�l�k dalgalar� olarak temsil etti�ine g�re, bu
durumda belki de bak�lmad��� zaman d�nya sadece olas�l�k
dalgalar� olarak ger�ekten varoluyordu. Heisenberg�in d���ncesine g�re derin ger�eklik yoktur.
G�zlenmeyen d�nya yar� ger�ektir ve sadece g�zlenme s�ras�nda
tam ger�eklik stat�s� elde eder. Atomik olaylar hakk�ndaki
deneylerde �eylerle ve ger�eklerle, g�nl�k hayattaki her hangi
bir olay kadar ger�ek olan olgularla u�ra�mak durumunday�z.
Fakat atomlar ve temel partik�llerin kendileri bu kadar ger�ek
de�ildir; bir �ey veya bir ger�ek olu�turmaktan daha �ok
potansiyeller veya olas�l�klar d�nyas� olu�tururlar.
Olas�l�k
dalgas�... bir �ey i�in e�ilim anlam�na gelir. Aristo
felsefesindeki eski "potentia" kavram�n�n niceli�e ba�l� bir
versiyonudur. Bir olay d���ncesi ve ger�ek olay aras�nda tam
ortada, olas�l�k ve ger�eklik aras�nda garip t�rden fiziksel
ger�eklik olarak duran bir �eyi ileri s�rer. Hayat�n
ka��n�lmaz ger�eklerinden biri de se�imlerimizin ger�ek
se�imler oldu�udur. Bir yoldan gitmek di�erlerinden vaz ge�mek
anlam�na gelir. S�radan insan deneyimi hepsi ayn� zamanda olan
birbirine z�t bir�ok olay� i�ermez. Bizim i�in d�nya, atomik
ger�eklikte olmayan bir sa�laml�k ve tekli�e sahiptir. Burada
bir seferde sadece bir olay ger�ekle�ir, ama bu bir olay
ger�ekten olur. Di�er
taraftan kuantum d�nyas� bizimkine benzer ger�ek olaylar�n
d�nyas� de�il, ger�ekle�memi� ve eyleme haz�r say�s�z e�ilimle
dolu bir d�nyad�r. Bu e�ilimler Heisenberg ve meslekta�lar�n�n
ke�fetti�i kesin kuantum hareket kanunlar�na g�re s�rekli
olarak hareket eder, b�y�r, birle�ir ve kaybolur. Fakat bu
��lg�nca atomik faaliyete ra�men orada hi�bir �ey ger�ekten
olmaz. Atom d�nyas�ndaki olaylar g�zlenmedi�i s�rece olas�l�k
b�lgesinde kal�r.
Heisenberg'in iki d�nyas� fizik�ilerin bir "�l��m" ad�n�
verdi�i �zel bir etkile�imle ba�lan�r. Sihirli �l��m eylemi
s�ras�nda bir kuantum olas�l��� ayr�l�r; yar�-ger�ek g�lgeli
karde�lerini terk eder ve s�radan d�nyam�zda ger�ek bir olay
olarak su y�z�ne ��kar. D�nyam�zda olan her �ey, bu di�er
kuantum olas�l�k d�nyas�nda bizim i�in haz�rlanan
olas�l�klardan meydana gelir. Buna kar��l�k olarak, d�nyam�z
bu olas�l�k havuzlar�n�n ne kadar yay�laca�� konusunda
limitler koyar. D�nyam�zda baz� olgular ger�e�e d�n��t��� i�in
kuantum d�nyas�nda her �ey e�it derecede m�mk�n de�ildir.
Heisenberg'in �ift katl� vizyonuna g�re bizim bildi�imiz
anlamda derin ger�eklik yoktur. G�zlenmeyen evren olas�l�k,
e�ilim ve d�rt�lerden olu�mu�tur. Heisenberg'e g�re somut
g�nl�k d�nyam�z bir vaatten daha �zl� bir �ey �zerine
kurulmu�tur.
KUANTUMUN
SEK�Z GER�EKL���N�N YORUMU Bohm'un neo
realist partik�l-art�-dalga modelinden von Neumann'�n �uurun
yaratt��� d�nya modeline kadar bu sekiz ger�ekli�in her
birinin ayn� kuantum ger�ekleriyle kusursuz bir uygunluk
sa�lad���n� belirtmekte yarar var. Olgu d�nyas�n�n alt�nda
neyin bulundu�una karar vermek i�in bu �eli�kili savlar
aras�ndan birini se�mekte en az�ndan bilinen t�rde deneyleri
kullanamay�z. Ancak,
deneysel onaylamadan yoksun olmam�z bu kuantum
ger�ekliklerinin gereksiz oldu�unu g�stermez. Metafiziksel
�er�evelerin en �nemli kullan�m alanlar�ndan biri de kuantum
fizi�in yeni alanlara uzat�lmas�d�r: �rne�in, zihin
modellerine. D�nyada ger�ekten neler oldu�uyla ilgili ge�ici
modeller olmadan, kuantum teorisi donuk matematiksel bir
�ekilcilik, se�kin t�rden bir yads�ma olmaktan ileri gidemez.
Matematik form�lleri her seferinde i�e yarayan b�y�ye benzer;
b�y�c�n�n (matematik�i) g�c�n� b�t�n d�nyada kullanabilmesi
i�in bunun nas�l i�e yarad���n� asla bilmemesi gerekir.
Kahramanl�k g�sterisi yapmak i�in matematik tek ba��na yeterli
olur, ama ara�t�rmac�l�k ad�na neler oldu�uyla ilgili k�t� bir
�nerme bile yeni ke�iflere yol a�abilir. Yeni alanlar�
ara�t�ran biri bu sekiz kuantum ger�ekli�inin bilinmeyen
topraklar�n s�n�rlar�n� g�steren ge�ici haritalar oldu�unu
d���nebilir. T�m evren, fiziksel ger�eklikte var oldu�u
�ekilde bir�ok par�alar�n i�inden sadece bir tanesidir.
B�L�M
�UUR VE F�Z�K �TES� Klasik
bilim fiziksel alg�lama ile elde edilen bilgilerden olu�ur.
�uurun esasta fiziksel olmad���n� i�aret eden bir�ok g�sterge
vard�r. Fiziksel alg�lama ile s�n�rl� kal�nd��� s�rece,
bilimin �uurun derin esaslar� konusunda fazla bir �ey
��renmesine olanak yoktur. Dolay�s�yla, ger�ek anlamda bir
�uur bilimi uygun alg�lama y�ntemleri kullanmay� i�ermelidir,
ba�ka bir deyi�le fizik �tesi olan�.
KURAL DI�I OLAYLARIN �K� TARAFLI �ZELL��� Asl�nda
hi�bir �ey kural d��� de�ildir. Her kural d��� olay iki
tarafl� bir ili�kiyi bar�nd�r�r. Bir yandan �zerinde
kurulduklar� parametreleri a��klarken, di�er yandan
kendilerini a��klarlar. Bilimdeki kural d��� olaylar da bu
kapsama girer. Bu kural d��� olgular�n, bilimin esaslar�
hakk�nda s�yleyecekleri �ok yararl�\�eyleri vard�r. Ancak,
bilimin kural d��� olaylar� dedi�imizde ne kastetti�imiz
konusunda a��k olmam�z da �nemlidir. Genel olarak, bu,
d�nyan�n nas�l �al��t��� konusundaki normal bilimsel g�r���n
d���na ��kan herhangi bir �ey i�in ge�erlidir. Baz� ku�,
hayvan ve b�cek s�r�lerinin, bir grup �uuruna uygun
davranmalar�, bilim a��s�ndan kural d��� bir olay olarak kabul
edilebilir. Di�er yandan, pek a��k olmayan sebeplerden �t�r�,
telepati, prekognisyon,uzaktan �ifa ve �l�mden sonra ya�am da
kural d��� olarak g�r�lmektedir. Bu
kurald��� olaylardan s�z ederken �zel bir de�erlendirme
yapmam�z gerekir. Bilimin ve bilim adamlar�n�n bir �eyi
anlamamalar�, s�z konusu �eyin �zde anla��lmaz oldu�u anlam�na
gelmemelidir. Ancak, bilim bir �eyi anlayamad��� s�rece, o
zaman bilimde de�il de o �eyde bir kusur olmas� gerekti�i
g�r��� reva�tad�r. Kendi s�n�rlamalar�m�z� o kural d��� olan�n
bir �zelli�iymi� gibi g�sterecek bir �ekilde yans�tmamaya
dikkat etmeliyiz. Kural d��� olaylar�n kan�tlar� vard�r. Bilim
adamlar�n�n, bu kan�tlar� kabul edip etmemelerinin, kan�tlar�n
varl��� veya kalitesi ile �ok az ilgisi vard�r. �o�umuzda,
b�t�n deneyimlerimizi a��klayabilecek y�nteme sahip oldu�umuza
dair bir inanca ihtiya� vard�r. Bilim, etraf�m�zdaki d�nyay�
inand�r�c� ve do�ru bir �ekilde a��klamada o kadar ba�ar�l�
olmu�tur ki, ister kural d��� bir olay olsun ister olmas�n,
kar��la�t���m�z her �eyi a��kla ya bilme kapasitesini bilime
atfetmek cezbedici bir al��kanl�k haline gelmi�tir. Bu
cazibeye teslim olma derecemiz, g�ven ve kesinlik
ihtiya�lar�m�zla do�ru orant�l� olarak de�i�mektedir. Bizim
kesinlik ihtiyac�m�z g��l� ise anlamad���m�z �eye kar�� a��k
fikirli bir tav�r alabilme olas�l���m�z azal�r. Bu kesinlik
ihtiyac�m�z� bilimin �ok ba�ar�l� olu�u ile
birle�tirdi�imizde, bilimsel d�nya g�r���n�n, zaman�m�z�n
haz�r ve yerle�mi� g�r��lerini olu�turmas�na hi� �a�mamak
gerekir.
|