|
Kimse bakmad��� zaman
atomun ne yapt��� sorusunu a��klamak ve kuantum �l�me
problemini ��zmek i�in bilim d�nyas�nda en az�ndan
sekiz
farkl� kuantum ger�ekli�i resmi �ne s�r�lm��t�r.
1-
Derin ger�eklik yoktur
2- Ger�ek g�zlemle yarat�l�r
3-
B�l�nmemi� b�t�nl�k 4-
Bir �ok d�nya yorumu
5- Kuantum
mant���
6- Neo Realizm 7-
Bilin� ger�ekli�i yarat�r
8- �ift katl� d�nya
�Bir kuantum
s��ramas� s�ras�nda ger�ekten ne olur?�
Bilim d�nyas�n�n ara�t�r�p ortaya koydu�u bu sekiz ger�ekli�e
k�saca bir g�z atmak, kuantum fizi�ini anlamak konusunda bize
bilimsel bir a�� da sunacakt�r. Kuantum ger�ekli�ini g�nl�k
ya�ama indirgeyebilmek i�in bilimin verilerini temel
kaynaklar�m�z kabul ederek yola koyulmam�z, kuantum fizi�inin
felsefi yorumlar�n� yapmak a��s�ndan �ok yararl� ve g�n�m�z
anlay���na uygun olacakt�r. �nce bilimsel veri sonra
bilim felsefesi ve ard�ndan g�nl�k ya�ama indirgeme; di�er
disiplinlerle olan ba�lant�lar� ��zme ya da yap�land�rma, bir
s�ra takip etti�inde kuantum ger�ekli�ini anlama
a��s�ndan ara�t�r�c�n�n da anlay���n� kolayla�t�r diye
d���nd�k.
1- DER�N GER�EKL�K YOKTUR
�lk
olarak �nl� kuantum �nc�lerinden biri olan Danimarkal� fizik�i
Niels Bohr taraf�ndan form�le edilen kuantum ger�ekli�i sadece
olaylar�n
"ger�ek"
oldu�unu savunur. Olaylar a�a�, kaya, y�ld�zlar ve
fizik�inin �l��m aletleri olan Geiger saya�lar�, balon odalar�
gibi g�z�m�zle g�rd���m�z �eylerdir. Bunlar hi� ku�kusuz
ger�ektir. Ancak, atomlar�n kendileri bu kadar ger�ek
de�ildir. Onlar� sadece �l��mlerin sonu�lar�ndan dolayl�
olarak biliyoruz. Fizik�iler, atom d�nyas�yla kurulan bu
dolayl� ve eksik temaslara g�re atomun neye benzedi�ini
resimlemek i�in t�pk� k�r bir adam�n fili tarif etmeye
�al��mas� gibi �ok u�ra�m��lar ve bu g�r�nmez d�nyan�n s�radan
bir resmini olu�turma giri�imlerinde ama�lar�na
ula�amam��lard�r. 1920'lerin sonlar�nda Bohr atom d�nyas�n�n
a�a�, kaya ve ta�lar gibi bir ger�ekli�e sahip olmad��� i�in
insanlar taraf�ndan asla resimlenemeyece�ini savunmu�tur. Bohr'un inanc�na g�re,
atomlar�n var oldu�u kesindi, fakat var olma �ekilleri,
yaln�zca olaylar d�nyas�nda ya�amakla s�n�rl� olan insanlar
taraf�ndan asla kavranamazd�. Ayr�ca, atomlar� resimlemekte
yetersiz kalmam�z atomlar hakk�ndaki bilgimizin �ok az
olmas�ndan de�il, �ok fazla olmas�ndan kaynaklanmaktad�r. Bohr'un meslekta�� Werner
Heisenberg bu fizik�ileri, d�nyan�n d�z oldu�una inananlara
g�re atom d�nyas�n�n resimlenmesi ara�t�rmas�na devam eden
Einstein ve Erwin Schr�dinger'le kar��la�t�r�yor:
"Yeni
deneylerin bizi uzay ve zamandaki nesnel olaylara g�t�rece�i
umudu, d�nyan�n ucunun Antarktika�n�n ke�fedilmemi�
b�lgelerinde ke�fedilece�i umudu kadar iyi temellenmi�tir."
Heisenberg'in s�zleri bir
kehanetin �zelliklerini ta��yor. Altm�� y�l sonra, kuantum
d�nyas�n� Einstein'�n tahayy�l etti�i sa�duyuyla resimleme
konusunda her zamankinden daha ilerideyiz.
2-
GER�EKL�K G�ZLEMLE YARATILIR
E�er sadece olaylar ger�ek olsayd�, bu durumda �u soruyu
sormam�z gerekirdi. A�a� gibi bir olay�, g�zlenmeyen atom gibi
daha az ger�ek ve g�zlenir olmayan bir kavramdan ay�ran �eyin
temel do�as� nedir? Bir�ok fizik�iye g�re her olay�n kalbinde
"g�zlem" yatar. Kuantum kuramc�s� John
Wheeler, �nl� idealist Piskopos Berkeley'in slogan�
�olmak alg�lanmakt�r" �a�r��t�rarak,
"Hi�bir olay g�zlenmedik�e ger�ek bir olay
de�ildir" diyor. Piskopos Berkeley, �l�ml�ler g�zlerini
kapatt�klar� zaman hi� eksilmeyen dikkatiyle d�nyan�n var
olmaya devam etmesini sa�layan "son durak alg�lay�c�s�" ve
bizim "Tanr�" dedi�imiz o varl�k d���nda hi�bir �eyin
ger�ekten var oldu�una inanmad�.
Wheeler ve di�er fizik�ilerin �o�u insan-d��� g�zlemleme
sorusuyla ilgili olarak Berkeley kadar ileri gitmediler; insan
fark�ndal��� veya ilahi fark�ndal���n g�zlem yapmak i�in
gerekli oldu�una inanm�yorlar. "G�zlemci",
"kay�t yapan"
herhangi biri veya herhangi bir �eydir. Onlar�n g�r���ne g�re,
s�radan ger�eklik "kay�tlar" �eklinde insanlardan toplanan
bilgiler, do�al d�nyaya yay�lm�� geri d�n��� olmayan
de�i�iklikler ve daha az ger�ek fon maddesinden kristalize
olur.
Fizik�inin, kuantum olgusunun ger�ekli�ini olu�turma
konusunda g�zlemin �nemini vurgulamas�, ormandaki g�zlenmeyen
bir a�ac�n ses ��kar�p ��karmad��� konusundaki eski felsefi
g�r��lere yeni bir soluk getirmi�tir. Fiziksel d�nyay� bu
garip kuantum y�ntemiyle ele alman�n daha �nce g�r�lmemi�
�ekilde ba�ar�l� olmas�, me�hur g�zlenmeyen a�a� konusunu
felsefe s�n�flar�n�n d���na at�p, bilinen en ba�ar�l� bilimsel
kuram�n merkezine oturtmu�tur. �imdi sadece saf �niversite
��rencileri de�il, se�kin profesyonel fizik�iler de orman�n
i�indeki yaln�z a�ac�n d��mesi ile �a�k�nl��a u�ramaktad�r. Kuantum ger�ekli�i 1 ve 2
birlikte, Niels Bohr'un do�du�u yerin ad�yla, kuantum
teorisinin �Kopenhag Yorumu� olarak an�lmaktad�r. Ama bu
yorum, makroskopik nesnelerin ger�ek varl���n� zaten olmas�
gerekiyormu� gibi kabul edip, atom d�nyas� ve onun �l�me
aletleriyle olan detayl� etkile�iminin felsefi ara�t�rmas�n�
d��ar�da b�rakarak kuantum ger�ekli�i sorusunu ��z�me
ula�t�ramaz. |